Sterilizasyon Yöntemleri: Otoklavlama, ETO, Radyasyon Sterilizasyonu Rehberi 2025

Sterilizasyon, tüm canlı mikroorganizmaların (bakteriler, virüsler, mantarlar, sporlar) bir üründen veya yüzeyden tamamen yok edilmesi sürecidir. İlaç üretimi, tıbbi cihaz imalatı, gıda işleme ve laboratuvar uygulamalarında hasta güvenliği ve ürün kalitesi için kritik bir gerekliliktir.

Modern tıp ve farmasötik endüstrisinde sterilizasyon, sadece bir süreç değil, aynı zamanda [GMP (İyi Üretim Uygulamaları)](/blog/gmp-egitimi) ve ISO standartlarına uygun validasyonu gerektiren karmaşık bir bilim dalıdır. Yanlış seçilmiş veya hatalı uygulanmış bir sterilizasyon yöntemi, hasta hayatını tehlikeye atabilir veya milyonlarca dolarlık ürün kaybına yol açabilir.

Bu kapsamlı rehberde, 5 ana sterilizasyon yöntemini (steam/otoklavlama, ETO, gamma radyasyon, e-beam, filtrasyon), çalışma prensiplerini, avantaj/dezavantajlarını, validasyon gereksinimlerini ve gerçek dünya uygulamalarını detaylı olarak inceleyeceğiz.

Sterilizasyon Nedir? Temel Kavramlar

Sterilizasyon Tanımı

Sterilizasyon, bir ürün veya yüzeyde bulunan tüm canlı mikroorganizmaların ve sporların yok edilmesi veya uzaklaştırılmasıdır. Sterilizasyon, mutlak bir kavramdır - bir ürün ya sterildir ya da değildir.

Kritik Nokta: Sterilizasyon %99.9 değil, %100 mikroorganizma eliminasyonu hedefler. Ancak pratikte, sterility assurance level (SAL) 10⁻⁶ olarak tanımlanır (bir milyonda bir üründe mikroorganizma bulunma olasılığı).

Sterilizasyon vs Dezenfeksiyon vs Antisepsi

Kavram	Tanım	Mikroorganizma Eliminasyonu	Uygulama Alanı
Sterilizasyon	Tüm mikroorganizmaların yok edilmesi	%100 (sporlar dahil)	Tıbbi cihazlar, cerrahi aletler, ilaçlar
Dezenfeksiyon	Patojen mikroorganizmaların azaltılması	%99.9 (sporlar hariç)	Yüzey temizliği, hastane ekipmanları
Antisepsi	Canlı dokuda mikroorganizma azaltılması	Değişken	El dezenfeksiyonu, cerrahi alan temizliği
Sanitizasyon	Güvenli seviyeye mikroorganizma azaltılması	%99-99.9	Gıda ekipmanları, mutfak yüzeyleri

Örnek:

Sterilizasyon: Ameliyatta kullanılacak bistüri (otoklav)
Dezenfeksiyon: Hasta yatağı temizliği (alkol bazlı)
Antisepsi: Cerrahın el yıkama protokolü (klorheksidin)
Sanitizasyon: Restoran mutfağı yüzeyleri (çamaşır suyu çözeltisi)

Sterilizasyon Gerekliliği: Spaulding Sınıflandırması

Dr. Earle Spaulding (1968), tıbbi cihazları enfeksiyon riski temelinde 3 kategoriye ayırmıştır:

1. Critical (Kritik) - STERİLİZASYON ZORUNLU

Tanım: Steril doku veya vasküler sisteme temas eden cihazlar
Örnekler: Cerrahi aletler, implantlar, kateterler, enjektörler
Gereksinim: Sterilizasyon (steam, ETO, gamma, e-beam)

2. Semi-Critical (Yarı-Kritik) - YÜKSEK SEVİYE DEZENFEKSĠYON

Tanım: Mukoza membranlarına temas eden, steril alanlara girmeyen
Örnekler: Endoskoplar, solunum ekipmanları, anestezi maskeleri
Gereksinim: Yüksek seviye dezenfeksiyon (glutaraldehit, hidrojen peroksit) veya sterilizasyon

3. Non-Critical (Kritik Olmayan) - DÜŞÜK/ORTA DEZENFEKSĠYON

Tanım: Sağlam cilt ile temas
Örnekler: Tansiyon aleti, stetoskop, yüzey
Gereksinim: Düşük/orta seviye dezenfeksiyon (alkol, quaternary ammonium)

Sonuç: Tüm critical cihazlar için sterilizasyon şarttır!

Sterilizasyon Etki Mekanizmaları

Sterilizasyon, mikroorganizmaları farklı mekanizmalarla yok eder:

1. Termal (Isıl) İnaktivasyon:

Protein denatürasyonu
Nükleik asit hasarı
Hücre zarı yıkımı
Yöntemler: Steam (otoklavlama), kuru ısı

2. Kimyasal İnaktivasyon:

Alkilasyon (DNA/RNA bağları)
Protein koagülasyonu
Yöntemler: ETO (ethylene oxide), formaldehit, hidrojen peroksit plazma

3. Radyasyon Hasarı:

DNA çift sarmal kırılması (double-strand breaks)
Serbest radikal oluşumu
Yöntemler: Gamma radyasyon, e-beam, X-ray

4. Fiziksel Uzaklaştırma:

Mekanik filtrasyon (mikroorganizmalar geçemiyor)
Yöntemler: 0.22 µm membran filtrasyon (aseptik dolum)
Uygulama: Clean room ortamlarında steril dolum

Sterilizasyon Yöntemleri: Kapsamlı Karşılaştırma

Ana Sterilizasyon Yöntemleri

Yöntem	Sterilizing Agent	Sıcaklık	Süre	Uygun Materyaller	Penetrasyon	Validasyon Standardı
Steam (Otoklav)	Basınçlı su buharı	121-134°C	15-60 dak	Isıya dayanıklı, nem toleranslı	Mükemmel	ISO 17665
ETO (Ethylene Oxide)	ETO gazı	37-63°C	2-24 saat	Isı/nem hassas	Mükemmel	ISO 11135
Gamma Radyasyon	Co-60 gamma ışınları	Oda sıcaklığı	Saniyeler-dakikalar	Çoğu materyal	Mükemmel	ISO 11137
E-beam (Elektron Işını)	Yüksek enerjili elektronlar	Oda sıcaklığı	Saniyeler	Düşük yoğunluklu	Sınırlı	ISO 11137
Hidrojen Peroksit Plazma	H₂O₂ plazma	<50°C	30-75 dak	Isı hassas	Sınırlı	AAMI TIR34
Filtrasyon	0.22 µm membran	Oda sıcaklığı	Sürekli	Sıvılar, gazlar	-	ASTM F838

1. Steam Sterilizasyon (Otoklavlama)

Otoklavlama Nedir?

Steam sterilizasyon (otoklavlama), basınçlı doymuş su buharı kullanarak mikroorganizmaları yok etme yöntemidir. En yaygın, ekonomik ve çevre dostu sterilizasyon tekniğidir.

Çalışma Prensibi:

Su ısıtılarak buhar elde edilir
Kapalı kamarada basınç altında (15-30 psi) doymuş buhar oluşur
Yüksek sıcaklık (121-134°C) + nem → Protein denatürasyonu
Mikroorganizma proteinleri koagüle olur → Hücre ölümü

Neden Su Buharı Bu Kadar Etkili?

Latent heat (gizli ısı): Su buharı yoğunlaşırken 540 cal/g ısı verir
Penetrasyon: Buhar gaz halinde olduğu için içlere nüfuz eder
Nem: Protein koagülasyonunu hızlandırır (kuru ısıdan 10-100 kat daha hızlı)

Otoklav Parametreleri

Tipik Steam Sterilizasyon Siklusları:

Sıcaklık	Basınç	Süre (Minimum)	Kullanım Alanı
121°C	15 psi (1.05 bar)	15-30 dakika	Genel amaçlı, laboratuvar cam eşyası
132-134°C	30 psi (2.1 bar)	3-10 dakika	Cerrahi aletler, hızlı siklus
115°C	10 psi (0.7 bar)	30-60 dakika	Isıya hassas malzemeler

F₀ Değeri (Sterilization Lethality): Sterilizasyon etkinliğinin ölçüsü. 121°C'de eşdeğer sterilizasyon süresi olarak tanımlanır.

F₀ = Sterilizasyon siklusunun 121°C'deki eşdeğer süresi (dakika)

Hesaplama:
F₀ = ∫ 10^((T-121)/10) dt

T: Gerçek sıcaklık
dt: Zaman artışı

Tipik F₀ Değerleri:

Laboratuvar sterilizasyonu: F₀ ≥ 8 dakika
İlaç üretimi: F₀ ≥ 12-15 dakika
Tıbbi cihazlar: F₀ ≥ 12 dakika
Prion inaktivasyonu (CJD): F₀ ≥ 18 dakika (134°C, 18 dak)

Otoklav Türleri

1. Gravity Displacement (Yer Çekimi ile Hava Tahliyesi)

Çalışma: Buhar üstten girer, hava alttan boşaltılır (yer çekimi ile)
Avantaj: Basit, ekonomik
Dezavantaj: Hava cepleri oluşabilir (yetersiz sterilizasyon)
Kullanım: Laboratuvar cam eşyası, sıvılar

2. Prevacuum (Ön Vakum)

Çalışma: Önce vakum ile hava çekilir, sonra buhar verilir
Avantaj: Hızlı, etkili, hava cepleri yok
Dezavantaj: Daha pahalı, bakım yoğun
Kullanım: Cerrahi aletler, porous load (gözenekli yükler)

3. Steam-Flush Pressure-Pulse (Buhar Pompası)

Çalışma: Buhar ve vakum pulse'ları ile hava uzaklaştırılır
Avantaj: Lumen'lar için ideal (dar kanallar)
Kullanım: Endoskoplar, kateterler

Otoklavlama Avantajları ve Dezavantajları

Avantajları:

✅ En ekonomik yöntem (su + elektrik) ✅ Hızlı siklus (15-60 dakika) ✅ Çevre dostu (kimyasal kalıntı yok) ✅ Yüksek penetrasyon (porous, lumen) ✅ Geniş uygulama (cerrahi, laboratuvar, gıda) ✅ Kolay validasyon (BI, CI, termokupl) ✅ Toksisite riski yok

Dezavantajları:

⚠ Isıya hassas materyaller için uygun değil (plastik, elektronik) ⚠ Nem hassas cihazlar bozulabilir (optik, bazı elektronikler) ⚠ Korozyon riski (paslanmaz çelik olmayan metaller) ⚠ Keskin aletlerde körelme (uzun süreli kullanımda) ⚠ Kağıt/tekstil materyallerde bozulma

Otoklavlama Uygulama Alanları

1. Hastane ve Cerrahi Aletler:

Bistüri, makas, pens, hemostat
Cerrahi drape, gazlı bez
Anestezi ekipmanları

2. Laboratuvar Sterilizasyonu:

Cam eşya (erlenmayer, beher, pipet)
Laboratuvar atıkları (biyolojik tehlike)
Besiyerleri (mikrobiyal üretim öncesi/sonrası)

3. İlaç Üretimi:

Vial, kapak, conta
Üretim ekipmanları (paslanmaz çelik)
Saf su sistemi sterilizasyonu (SIP - Sterilization in Place)

4. Gıda Endüstrisi:

Konserve sterilizasyonu (retort)
Süt pastörizasyonu (düşük sıcaklık versiyonu)
Ambalaj malzemeleri

Otoklavlama Validasyonu

Validasyon Aşamaları (ISO 17665):

1. Installation Qualification (IQ):

Otoklav spesifikasyonlarının kontrolü
Basınç/sıcaklık sensörleri kalibrasyonu
Güvenlik sistemlerinin testi

2. Operational Qualification (OQ):

Sıcaklık dağılımı testi (temperature distribution)
Penetrasyon testi (lumen, porous load)
Bowie-Dick test (prevacuum otoklavlar için)

3. Performance Qualification (PQ):

Biyolojik gösterge (BI) testi
Tam yük ile 3 consecutive başarılı siklus

Biyolojik Göstergeler (BI):

Geobacillus stearothermophilus spor strip'leri
D-value: 1.5-2.0 dakika (121°C)
Spor popülasyonu: 10⁶ (bir milyon spor)
SAL hedefi: 10⁻⁶ (6-log reduction)

Hesaplama:

Gerekli Sterilizasyon Süresi = D-value × Log Reduction

Örnek:
D-value = 2.0 dakika (121°C)
10⁶ → 10⁻⁶ (12-log reduction)

Teorik süre = 2.0 × 12 = 24 dakika

Güvenlik faktörü: 2x
Uygulama: 24 × 2 = 48 dakika (pratik)

Kimyasal Göstergeler (CI):

Class 1-6 indikatörler (ISO 11140)
Sıcaklık + süre + buhar varlığını gösterir
Autoclave tape (dışta), integrating indicators (içte)

Fiziksel İzleme:

Termoçift (termokupl) yerleştirilir
Gerçek zamanlı sıcaklık/basınç kaydı
Soğuk noktalar (cold spots) tespit edilir

2. ETO (Ethylene Oxide) Sterilizasyonu

ETO Sterilizasyon Nedir?

Ethylene oxide (ETO), gaz fazında kimyasal sterilizasyon yapan bir yöntemdir. Düşük sıcaklıkta (30-60°C) çalışabilmesi sayesinde ısıya hassas tıbbi cihazlar için ideal seçenektir.

Kimyasal Formül: C₂H₄O (epoksit halkası)

Çalışma Mekanizması:

ETO gazı, hücre içine difüze olur
Alkilasyon reaksiyonu: ETO, DNA/RNA/protein'lerdeki hidrojen atomlarını hidroksialkil grupları ile yer değiştirir
Nükleik asit replikasyonu durur → Hücre ölümü
Sporlar dahil tüm mikroorganizmalar inaktif olur

ETO + Protein-NH₂ → Protein-NH-CH₂-CH₂-OH (alkilasyon)

ETO Sterilizasyon Parametreleri

Sterilizasyon Etkinliğini Etkileyen Faktörler:

1. ETO Konsantrasyonu:

Tipik: 450-1200 mg/L
Yüksek konsantrasyon → Hızlı sterilizasyon (ama daha fazla rezidü)

2. Sıcaklık:

Tipik: 37-63°C (genellikle 50-55°C)
Her 10°C artış → Sterilizasyon hızı 2-3 kat artar

3. Nem (Relative Humidity):

Kritik: %30-80 RH (optimal: %50-70)
Nem, ETO penetrasyonunu ve alkilasyonu artırır
Çok düşük nem → Yetersiz sterilizasyon (sporlar dehidre kalır)
Çok yüksek nem → ETO hidrolizi (etkin olmayan ethylene glycol oluşur)

4. Süre:

Tipik: 2-24 saat (kamara büyüklüğü ve yüke göre)
Endüstriyel: 12-16 saat
Hastane: 4-8 saat

5. Basınç:

Vakum altında: 5-15 psi (subatmospheric)
Basınçlı: 30-45 psi (gazın penetrasyonunu artırır)

Tipik ETO Siklus Aşamaları:

1. Preconditioning (Ön Koşullama): 30-60 dakika
   - Sıcaklık ve nem ayarı (50°C, %60 RH)

2. Evacuation (Vakum): 30-60 dakika
   - Kamaradaki hava çekilir (ETO difüzyonunu artırır)

3. Gas Injection (Gaz Enjeksiyonu): 5-10 dakika
   - ETO gazı verilir (hedef konsantrasyon)

4. Exposure (Maruz Bırakma): 2-12 saat
   - Sterilizasyon süresi (T, RH, [ETO] sabit)

5. Evacuation & Air Washes (Tahliye): 2-12 saat
   - ETO rezidü uzaklaştırılır (4-8 vakum/hava değişimi)

6. Aeration (Havalandırma): 8-12 saat (kamara dışında)
   - Ürün üzerindeki ETO rezidüsü difüzyon ile uzaklaştırılır

Toplam Süre: 24-48 saat (aeration dahil)

ETO Sterilizasyon Avantajları ve Dezavantajları

Avantajları:

✅ Düşük sıcaklık (30-60°C) → Isıya hassas materyaller ✅ Mükemmel penetrasyon (lumen, porous, polimer) ✅ Geniş materyal uyumluluğu (plastik, elektronik, kauçuk, tekstil) ✅ Tıbbi cihazlar için altın standart (tek kullanımlık cihazların %50'si ETO ile sterilize edilir) ✅ Karmaşık geometriler (kateterler, implantlar)

Dezavantajları:

⚠ Uzun siklus süresi (12-48 saat) ⚠ Toksik ve karsinojen (OSHA sınırı: 1 ppm, 8 saat) ⚠ Patlayıcı (LEL: %3, UEL: %100) ⚠ Rezidü riski (ETO, ethylene chlorohydrin, ethylene glycol) ⚠ Pahalı (gaz + ekipman + izleme) ⚠ Çevre düzenlemeleri (emisyon kontrolü) ⚠ PVC emici materyaller için uzun aeration

ETO Rezidü Limitleri (ISO 10993-7)

ETO sterilizasyonu sonrası, ürün üzerinde kalıntı kalabilir. Bu kalıntılar toksiktir ve FDA/ISO limitlerine uyulmalıdır.

Rezidü Türleri:

ETO (Ethylene Oxide): Ana sterilizing agent
ECH (Ethylene Chlorohydrin): ETO + Cl⁻ reaksiyonu (PVC'de)
EG (Ethylene Glycol): ETO + H₂O hidroliz ürünü

FDA/ISO 10993-7 Limitleri:

Cihaz Tipi	Temas Süresi	ETO Limit	ECH Limit	EG Limit
Deri Teması	-	250 µg/cihaz	250 µg/cihaz	250 µg/cihaz
Yüzey Cihazlar	<24 saat	10 mg/cihaz	2 mg/cihaz	250 mg/cihaz
Eksternal İletişim	<24 saat	4 mg/cihaz	2 mg/cihaz	250 mg/cihaz
İmplant Cihazlar	>30 gün	0.5 mg/cihaz	0.1 mg/cihaz	5 mg/cihaz

Rezidü Analiz Yöntemleri:

Gas Chromatography (GC): Headspace veya extraction sonrası
FTIR Spektroskopi: Rezidü kimyasal analizi
ISO 10993-7: Ekstraksiyon protokolü (50°C, 72 saat, su/etanol)

ETO Validasyonu (ISO 11135)

Biyolojik Göstergeler (BI):

Bacillus atrophaeus (eski adı: Bacillus subtilis var. niger)
D-value: 2.5-5.0 dakika (ETO, 54°C, 600 mg/L)
Spor popülasyonu: 10⁶
SAL hedefi: 10⁻⁶

Half-Cycle Yaklaşımı:

BI'lar yük içine yerleştirilir
Yarım siklus çalıştırılır (süre: normal siklusun %50'si)
BI'lar inkübe edilir
Tüm BI'lar pozitif çıkmalı (mikroorganizmalar hayatta)
Tam siklus validasyonu → Tüm BI'lar negatif (steril)

Kimyasal Göstergeler:

ETO-hassas boya içeren strip/etiket
Renk değişimi: Sarı → Kırmızı/Pembe

Fiziksel Monitöring:

Sıcaklık, basınç, RH, [ETO] sensörleri
Gerçek zamanlı kayıt (data logger)

ETO Uygulama Alanları

1. Tek Kullanımlık Tıbbi Cihazlar:

Şırıngalar, kateterler, drenaj setleri
Diyaliz kartuşları
Solunum devreleri

2. İmplant ve Protezler:

Kalp kapakçığı, vasküler greftler
Ortopedik implantlar (UHMWPE komponentler)
Göz lensleri

3. Elektronik Tıbbi Cihazlar:

Pacemaker, defibrilatör
Endoskoplar (fiber optik)
Laparoskopik aletler

4. Karmaşık Cerrahi Setler:

Robotik cerrahi komponentler
Mikrocerrahi aletler

3. Gamma Radyasyon Sterilizasyonu

Gamma Radyasyon Nedir?

Gamma radyasyon sterilizasyonu, Cobalt-60 (Co-60) radyoizotopundan salınan yüksek enerjili gamma ışınları kullanarak mikroorganizmaları yok eden bir yöntemdir. Oda sıcaklığında, paketlenmiş ürünlerde terminal sterilizasyon yapılabilir.

Çalışma Mekanizması:

Gamma ışınları (1.17 ve 1.33 MeV), ürün içine nüfuz eder
DNA çift sarmal kırılması (double-strand breaks)
İyonizasyon: Serbest radikaller (OH•, H•) oluşur
Hücre replikasyonu durur → Ölüm
Sporlar dahil tüm mikroorganizmalar inaktif olur

Radyasyon Dozu:

1 kGy (kiloGray) = 1000 Gy = 100,000 rad
Tipik sterilizasyon dozu: 25-35 kGy
Minimum doz: 25 kGy (ISO 11137)

Gamma Radyasyon Avantajları ve Dezavantajları

Avantajları:

✅ Oda sıcaklığı → Isıya hassas materyaller ✅ Paketlenmiş ürünlerde sterilizasyon (terminal sterilization) ✅ Mükemmel penetrasyon (büyük yükler, palet) ✅ Rezidü yok (kimyasal kalıntı riski yok) ✅ Hızlı işlem (saniyeler-dakikalar, ama lojistik uzun) ✅ Sürekli proses (conveyor belt, 24/7 operasyon) ✅ Validasyon basit (doz metrik)

Dezavantajları:

⚠ Polimerlerde bozulma (PE, PP renk değişimi, kırılganlık) ⚠ Yüksek sermaye yatırımı (facility ~$20-50 milyon) ⚠ Radyasyon güvenliği (kalın beton duvarlar, Co-60 kaynağı) ⚠ Kaynak yenileme (Co-60 yarı ömrü: 5.27 yıl → Yenileme gerekir) ⚠ Merkezi tesisler (contract sterilization, lojistik) ⚠ İlaç aktif bileşenlerinde (API degradasyonu riski)

Gamma Radyasyon Dozu Belirleme (ISO 11137)

Method 1: Doz-Set Yöntemi

Standart doz (25 kGy veya 15 kGy) uygulanır, sonrasında sterility test ile doğrulanır.

Prosedür:

10 numune alınır
Her birine verification dose verilir (hedef dozun %90-110'u)
Numuneler sterility test edilir (USP <71>, Ph.Eur. 2.6.1)
Tüm numuneler steril ise → Hedef doz kabul edilir

Method 2A: VDmax (Verification Dose Maximum)

Ürün biyoyükünün (bioburden) ölçülmesi ve doz hesaplaması.

Prosedür:

Ürün bioburden'ı ölçülür (ortalama mikroorganizma sayısı)
Tablo/grafik kullanılarak verification dose belirlenir (ISO 11137-2)
10 numune verification dose verilir
Sterility test → Tüm numuneler steril ise hedef doz belirlenir

Bioburden Örneği:

Ürün: Tek kullanımlık şırınga
Bioburden: 50 CFU/ürün (ortalama)

ISO 11137-2 Tablo:
Bioburden: 50 CFU → Verification Dose (VDmax): 14.0 kGy

10 numune → 14.0 kGy → Sterility test
Sonuç: 10/10 steril (pozitif sayısı: 0)

Hedef Sterilizasyon Dozu: 25 kGy (standart)

Gamma Radyasyon Validasyonu

Dozimetre Türleri:

1. Rutin Dozimetre (Process Control):

Polymetric Film (PMF): Radyochimic film, renk değişimi
Alanin/EPR: Electron paramagnetic resonance dozimetre
Red Perspex: PMMA (polymethyl methacrylate) dozimetre

2. Referans Dozimetre (Calibration):

Alanin/EPR: Traceability için (NIST, NPL)
Fricke Dosimetry: Ferrous sulfate solution (kimyasal)

Doz Haritalama (Dose Mapping):

Ürün yüküne (pallet) dozimetreler yerleştirilir
Minimum doz ve maksimum doz noktaları belirlenir

Doz uniformity ratio (DUR):

DUR = Maksimum Doz / Minimum Doz

Tipik: DUR ≤ 1.3-1.5

Örnek:

Pallet içinde 30 dozimetre yerleştirildi
Sonuçlar:
- Minimum doz: 26.5 kGy (merkez, alt)
- Maksimum doz: 34.2 kGy (kenar, üst)

DUR = 34.2 / 26.5 = 1.29 ✓ (Kabul edilebilir)

Specification:
- Minimum doz ≥ 25 kGy ✓
- Maksimum doz ≤ 50 kGy ✓ (polimer bozulma limiti)

Gamma Radyasyon Uygulama Alanları

1. Tek Kullanımlık Tıbbi Cihazlar (Çoğunluk):

Şırıngalar, IV setleri, kan toplama setleri
Cerrahi eldiven, gazlı bez, sütür
Petri dish, kültür plakları

2. İmplant ve Biyomateryaller:

Kemik grefti (allograft, xenograft)
Kollajen membran
Doku mühendisliği scaffold'ları

3. Farmasötik Ürünler (Seçili):

Göz damlaları (poliolefin container)
Merhemler (tüp sterilizasyonu)
API (sınırlı, degradasyon kontrolü ile)

4. Kozmetik ve Kişisel Bakım:

Talk, pudra sterilizasyonu
Kontakt lens solüsyonları

4. E-Beam (Elektron Işını) Sterilizasyonu

E-Beam Sterilizasyon Nedir?

Electron beam (e-beam), yüksek enerjili elektronlar kullanarak sterilizasyon yapan bir radyasyon yöntemidir. Gamma radyasyona benzer mekanizma ile çalışır ancak daha hızlı ve elektriksel kontrollüdür.

Çalışma Prensibi:

Elektron hızlandırıcı (accelerator), elektronları yüksek enerjiye çıkarır (5-10 MeV)
Elektronlar, ürüne direkt bombardıman eder
DNA hasarı + serbest radikal oluşumu → Hücre ölümü
Saniyeler içinde sterilizasyon (vs gamma: dakikalar)

E-Beam Enerjisi:

Düşük enerji: 5 MeV → Penetrasyon: ~5 cm
Orta enerji: 7.5 MeV → Penetrasyon: ~7 cm
Yüksek enerji: 10 MeV → Penetrasyon: ~10 cm (iki taraflı bombardıman ile 20 cm)

E-Beam vs Gamma Radyasyon Karşılaştırması

Özellik	E-Beam	Gamma (Co-60)
Kaynak	Elektron hızlandırıcı	Cobalt-60 radyoizotop
Enerji	5-10 MeV	1.17-1.33 MeV
Penetrasyon	Sınırlı (5-10 cm)	Mükemmel (pallet)
Hız	Saniyeler	Dakikalar
Kontrol	Elektriksel (on/off)	Sürekli (kaynak çürümesi)
Kaynak Yenileme	Yok (elektrik)	Gerekli (5 yıl)
Sermaye Maliyeti	$5-15 milyon	$20-50 milyon
Operasyonel Maliyet	Elektrik	Co-60 yenileme
Ürün Uygunluğu	Düşük yoğunluk, ince	Tüm ürünler

E-Beam Avantajları ve Dezavantajları

Avantajları:

✅ Çok hızlı (saniyeler, vs gamma: dakikalar) ✅ Elektriksel kontrol (on/off, kaynak yönetimi kolay) ✅ Kaynak yenileme yok (elektrik ile çalışır) ✅ Düşük sermaye (gamma'ya göre) ✅ Çevre dostu (radyoaktif atık yok) ✅ Yüksek throughput (conveyor hızı yüksek)

Dezavantajları:

⚠ Sınırlı penetrasyon (5-10 cm, yoğun ürünler için yetersiz) ⚠ İki taraflı bombardıman (kalın ürünler için flip gerekir) ⚠ Doz homojenliği (yüzey vs iç fark olabilir) ⚠ Elektriksel altyapı (yüksek voltaj, 3-phase power) ⚠ Operatör eğitimi (radyasyon güvenliği)

E-Beam Uygulama Alanları

İdeal Ürünler:

Düşük yoğunluklu tıbbi cihazlar: Gazlı bez, eldiven, sütür
İnce paketler: Petri dish, kültür plakları
Farmasötik ambalajlar: Şırınga, vial kapakları
Gıda sterilizasyonu: Et, meyve, baharat (irradiation)

5. Hidrojen Peroksit Plazma Sterilizasyonu

H₂O₂ Plazma Sterilizasyon Nedir?

Hidrojen peroksit (H₂O₂) plazma sterilizasyonu, düşük sıcaklıkta (37-50°C), hidrojen peroksitin plazma fazına dönüştürülmesiyle mikroorganizmaları yok eden bir yöntemdir. Hastane ortamında, küçük çaplı sterilizasyon için idealdir.

Çalışma Mekanizması:

%59 H₂O₂ solüsyonu buharlaştırılır
Radyo frekans (RF) enerjisi ile plazma oluşturulur
Plazma → serbest radikaller (OH•, OOH•, O•)
Serbest radikaller → DNA/protein oksidasyonu
Plazma sönümlenince → H₂O + O₂ (toksik kalıntı yok)

H₂O₂ Plazma Avantajları ve Dezavantajları

Avantajları:

✅ Düşük sıcaklık (37-50°C) ✅ Hızlı siklus (30-75 dakika) ✅ Aeration gerekmez (toksik kalıntı yok) ✅ Çevre dostu (H₂O + O₂ ürünleri) ✅ Hastane için ideal (on-site sterilization) ✅ Kolay kullanım (automated, basit validasyon)

Dezavantajları:

⚠ Sınırlı penetrasyon (lumen: <3 mm × <500 mm) ⚠ Selüloz emici materyaller uygun değil (kağıt, tekstil, pudra) ⚠ Sıvılar sterilize edilemez ⚠ Kapalı lumenlar problematik (gaz difüzyonu sınırlı) ⚠ Yüksek ekipman maliyeti ($50,000-150,000)

H₂O₂ Plazma Uygulama Alanları

1. Hastane Endoskopları:

Rijit endoskoplar (laparoskop, artroskop)
Bazı fleksibl endoskoplar (lumen kısıtları var)

2. Cerrahi Aletler:

Elektrokoter, laparoskopik aletler
Robotik cerrahi komponentler

3. Kamera ve Optik Sistemler:

Fiber optik kameralar
LED ışık sistemleri

6. Filtrasyon Sterilizasyonu

Membran Filtrasyon Nedir?

Filtrasyon, sıvı veya gazlardan mikroorganizmaları fiziksel olarak uzaklaştırarak sterilizasyon yapan bir yöntemdir. Isıya hassas sıvılar (aseptik dolum) için kritiktir.

Çalışma Prensibi:

0.22 µm veya 0.2 µm gözenek çapı
Bakteriler (tipik: 0.5-3 µm) geçemez
Bacteroides forsythus: En küçük bakteri (~0.3 µm) → 0.22 µm filtre tutar
Virüsler geçebilir (20-300 nm) → Bu nedenle filtrasyon virüs-free değil

Membran Materyalleri:

PVDF (Polyvinylidene Fluoride): Geniş kimyasal uyumluluk
PES (Polyethersulfone): Düşük protein adsorbsiyonu
Nylon: Organik çözücüler
PTFE (Teflon): Agresif kimyasallar, gaz sterilizasyonu

Filtrasyon Validasyonu

Bacterial Challenge Test (ASTM F838):

Brevundimonas diminuta (eski adı: Pseudomonas diminuta)
Boyut: 0.3 µm (en küçük test organizması)
10⁷ CFU/cm² filtre yüzeyine uygulanır
Filtre tüm bakterileri tutmalı (filtrat: 0 CFU)

Bubble Point Test:

Filtre ıslatılır
Gaz basıncı uygulanır
İlk kabarcık çıkış basıncı → Maksimum gözenek çapı
Kabul kriteri: Üretici spesifikasyonu (örn: ≥50 psi)

Diffusion Test:

Basınç altında gaz akışı ölçülür
Yüksek akış → Gözenek hasarı

Filtrasyon Uygulama Alanları

1. Aseptik İlaç Üretimi:

Enjektabl ilaç steril filtrasyonu (0.22 µm)
Protein, monoklonal antikor, aşı
Göz damlaları, infüzyon solüsyonları

2. Laboratuvar:

Besiyeri sterilizasyonu (agar çözeltisi sıcakken filtre edilir)
Hücre kültürü medyası
Serum, buffer sterilizasyonu

3. Biyoteknoloji:

Biyoreaktör hava inlet filtrasyonu (0.2 µm)
Downstream processing (protein purification)

4. Gaz Sterilizasyonu:

Fermenter hava inlet (0.2 µm PTFE)
Otoklav hava outlet

Sterilizasyon Yöntemi Seçimi: Karar Ağacı

Doğru sterilizasyon yöntemini seçmek, ürün materyali, kullanım amacı ve maliyet faktörlerine bağlıdır.

┌─────────────────────────────────────┐
│   ÜRÜN ISI DAYANIIKLI MI? (>121°C)  │
└─────────────┬───────────────────────┘
              │
       ┌──────┴──────┐
       │ EVET        │ HAYIR
       ▼             ▼
   ┌──────┐    ┌────────────┐
   │STEAM │    │ NEM HASSAS?│
   └──────┘    └──────┬─────┘
         ┌────────────┼────────────┐
         │ EVET               │ HAYIR
         ▼                    ▼
    ┌────────┐           ┌────────┐
    │  ETO   │           │ GAMMA  │
    │H₂O₂    │           │E-BEAM  │
    └────────┘           └────────┘

Detaylı Seçim Tablosu:

Materyal Tipi	1. Tercih	2. Tercih	3. Tercih	Uygun Değil
Paslanmaz Çelik	Steam	ETO	Gamma	-
Cam (Laboratuvar)	Steam	-	-	ETO (kırılgan)
Polietilen (PE)	Gamma	E-beam	ETO	Steam
Polipropilen (PP)	Gamma	E-beam	ETO	Steam
PVC	ETO	Gamma	-	Steam
Silikon	Steam	ETO	Gamma	-
Tekstil (Gazlı Bez)	Steam	Gamma	E-beam	ETO (rezidü)
Elektronik	ETO	H₂O₂	-	Steam, Gamma
Optik (Fiber)	ETO	H₂O₂	-	Steam
Sıvılar (API)	Filtrasyon	-	-	Tümü
İmplant (Metalik)	Steam	ETO	Gamma	-
İmplant (Polimer)	Gamma	ETO	-	Steam
Kemik Grefti	Gamma	-	-	ETO (rezidü riski)

Sterilizasyon Gerçek Dünya Uygulamaları - Vaka Çalışmaları

Vaka 1: Tek Kullanımlık Şırınga Sterilizasyonu (Gamma Radyasyon)

Senaryo: Bir tıbbi cihaz üreticisi, tek kullanımlık 1 mL insulin şırıngası üretiyor. Ürün, polipropilen (PP) gövde + kauçuk plunger + paslanmaz çelik iğne kombinasyonu.

Yöntem Seçimi:

1. Steam → UYGUN DEĞİL

PP erime noktası: 160°C (121-134°C otoklav sıcaklığına dayanır)
Ancak kauçuk plunger bozulur (sızdırmazlık kaybı)

2. ETO → UYGUN, AMA OPTİMAL DEĞİL

Uygun (tüm materyaller ETO tolere eder)
Ancak rezidü riski (kauçuk emici) → Uzun aeration (12-24 saat)
Maliyet yüksek

3. Gamma Radyasyon → OPTİMAL

PP, paslanmaz çelik, kauçuk tümü gamma tolere eder
Terminal sterilization (paketlenmiş halde)
Hızlı, rezidü yok
Sonuç: Gamma radyasyon seçildi

Sterilizasyon Protokolü:

1. Bioburden Ölçümü:

10 ürün test edildi
Sonuçlar: 12, 18, 25, 22, 15, 20, 28, 17, 19, 23 CFU
Ortalama: 19.9 CFU/ürün ≈ 20 CFU/ürün

2. Doz Belirleme (ISO 11137-2 Method 2A):

Bioburden: 20 CFU/ürün
ISO Tablo → Verification Dose (VDmax): 9.2 kGy

10 numune → 9.2 kGy → Sterility test
Sonuç: 10/10 negatif (tümü steril)

Standart Sterilization Dose: 25 kGy (ISO 11137 minimum)

3. Validasyon (PQ - Performance Qualification):

Doz Haritalama:

Pallet (1,000 şırınga) üzerine 30 dozimetre yerleştirildi
Conveyor hızı: 5 m/dakika
Co-60 kaynak aktivitesi: 2.5 MCi

Sonuçlar:

Minimum Doz: 26.8 kGy (merkez, alt)
Maksimum Doz: 33.1 kGy (kenar, üst)

DUR = 33.1 / 26.8 = 1.24 ✓ (Hedef: <1.5)

Specification:
✓ Minimum doz ≥ 25 kGy
✓ Maksimum doz ≤ 50 kGy (PP bozulma limiti)

4. Malzeme Uyumluluk Testi:

PP Gövde:

Renk değişimi: Hafif sararma (10⁵ şırıngada kabul edilebilir)
Çekme dayanımı: %3 azalma (spesifikasyon: <%10)
Kırılganlık: Değişim yok

Kauçuk Plunger:

Sızdırmazlık: Değişim yok (basınç testi: OK)
Shore sertlik: Değişim yok

5. Sterilite Testi (USP <71>):

20 ürün test edildi (rutin QC batch)
Test süresi: 14 gün (aerobik + anaerobik)
Sonuç: 0/20 pozitif (tümü steril) ✓

Finansal Analiz:

Sterilizasyon Maliyeti: $0.10-0.15/şırınga (contract sterilization)
Yıllık Hacim: 10 milyon şırınga
Toplam Sterilizasyon Maliyeti: $1.0-1.5 milyon/yıl

Alternatif (ETO):
Maliyet: $0.25-0.35/şırınga
Yıllık: $2.5-3.5 milyon

Tasarruf: $1.0-2.0 milyon/yıl (Gamma seçimi ile)

Vaka 2: Hastane Endoskop Sterilizasyonu (H₂O₂ Plazma)

Senaryo: Bir özel hastane, 15 adet rijit laparoskop ve 8 adet artroskop kullanıyor. Günde 20-30 cerrahi operasyon yapılıyor. Hızlı turnaround gerekiyor.

Yöntem Seçimi:

1. Steam → UYGUN DEĞİL

Fiber optik ve lens sistemi → Isıya hassas
Yapıştırıcılar bozulur

2. ETO → UYGUN, AMA YAVAŞ

Sterilizasyon siklus: 12-16 saat
Aeration: 8-12 saat
Toplam: 24 saat → Operasyon planlaması zorlaşır

3. H₂O₂ Plazma → OPTİMAL

Siklus süresi: 55 dakika (STERRAD 100NX)
Düşük sıcaklık (50°C)
Rezidü yok → Hemen kullanılabilir
Sonuç: H₂O₂ plazma seçildi

Sterilizasyon Protokolü:

1. Ekipman: STERRAD 100NX (Advanced Sterilization Products)

2. Siklus Parametreleri:

Phase 1: Vakum (8 dakika)
   - Kamaradaki hava çekilir

Phase 2: H₂O₂ Enjeksiyonu + Diffusion (50 dakika)
   - %59 H₂O₂ buharlaştırılır
   - Endoskop lumen'ına difüze olur

Phase 3: Plazma (2 dakika × 2 siklus)
   - RF ile plazma oluşturulur
   - Serbest radikaller mikroorganizmaları öldürür

Phase 4: Ventilation (10 dakika)
   - H₂O₂ rezidüsü uzaklaştırılır

Toplam: 55 dakika

3. Validasyon:

Biyolojik Gösterge:

Geobacillus stearothermophilus spor strip (10⁶ spor)
Endoskop lumen'ına yerleştirilir (en zor nokta)
3 consecutive siklus → Tüm BI'lar negatif ✓

Kimyasal Gösterge:

H₂O₂ hassas integrating indicator
Renk değişimi: Mor → Sarı (sterilizasyon tamam)

4. Rutin İzleme:

Her Gün:

CI (chemical indicator) ile siklus kontrolü
Bowie-Dick test (vakum testi)

Her Hafta:

BI testi (10⁶ spor)

Her Ay:

PM (preventive maintenance): Vakum pompası, sensörler

Operasyonel Verimlilik:

Önceki Sistem (ETO):

Sterilizasyon süresi: 24 saat
→ Her endoskop için 2 adet gerekli (1 kullanımda, 1 sterilizasyonda)
→ Toplam ekipman: 15 laparoskop × 2 = 30 adet
Ekipman maliyeti: 30 × $15,000 = $450,000

Yeni Sistem (H₂O₂ Plazma):

Sterilizasyon süresi: 55 dakika
→ Günde 8-10 siklus mümkün
→ Aynı endoskop günde 3-4 kez kullanılabilir
→ Gerekli ekipman: 15 laparoskop (2x azalma)
Ekipman maliyeti: 15 × $15,000 = $225,000

Tasarruf: $225,000 (initial investment)

STERRAD Cihazı: $120,000
Net Tasarruf: $105,000

ROI: <2 yıl

Vaka 3: İlaç Vial Sterilizasyonu (Steam - Depyrogenation)

Senaryo: Bir farmasötik firma, enjektabl ilaç üretimi için boş cam vial sterilizasyonu yapıyor. Sadece sterilizasyon değil, aynı zamanda depyrogenation (endotoksin uzaklaştırma) gerekiyor.

Yöntem: Kuru Isı (Dry Heat) Sterilizasyon

Neden Kuru Isı?

Cam vial → Isıya dayanıklı (>300°C)
Endotoksin (pirogen) inaktivasyonu → 250°C, 30 dakika (FDA)
Steam sadece sterilize eder, endotoksin uzaklaştırmaz
Sonuç: Kuru ısı (depyrogenation tunnel) seçildi

Sterilizasyon/Depyrogenation Protokolü:

1. Ekipman: Tunnel Oven (Depyrogenation Tunnel)

2. Siklus Parametreleri:

Faz 1: Pre-heating (100-150°C)
   - Vial'lar konveyör belt ile girer

Faz 2: Sterilization/Depyrogenation Zone (250°C, 30 dakika)
   - Endotoksin pirolizi (termal parçalanma)
   - Tüm mikroorganizmalar yok edilir

Faz 3: Cooling Zone (150°C → 50°C)
   - Vial'lar soğutulur (thermal shock önlenir)

Toplam Siklus: ~60 dakika (conveyor hızına bağlı)

3. F_h Değeri (Depyrogenation Lethality):

Endotoksin inaktivasyonu için:

F_h = ∫ 10^((T-250)/Z_pyrogen) dt

Z_pyrogen = 48-55°C (endotoksin için)

FDA Hedefi: F_h ≥ 60 dakika (250°C referans)

Validasyon Örneği:

Tunnel ortasına termoçift yerleştirildi
Gerçek sıcaklık profili:
- Pre-heating: 12 dakika (100-250°C)
- Depyrogenation: 32 dakika (250°C)
- Cooling: 18 dakika (250-50°C)

F_h hesaplama (depyrogenation zone):
32 dakika × 250°C → F_h = 32 dakika

Sonuç: F_h = 32 ✗ (Hedef: ≥60)

Düzeltme: Conveyor hızı yavaşlatıldı
Yeni siklus: 62 dakika (250°C) → F_h = 62 ✓

4. Endotoksin Validasyonu (LAL Test):

Limulus Amebocyte Lysate (LAL) Test:

Endotoksin spike: 1000 EU (Endotoxin Units) vial içine ekle
Depyrogenation siklus uygula
LAL test ile rezidü ölçümü

Sonuç:

Pre-treatment: 1000 EU
Post-treatment: <0.25 EU/mL (detection limit)

Log Reduction: >3.6 log (>99.99% azalma)

FDA Requirement: ≥3 log reduction ✓

5. Sterilite ve Pirojensizlik Kontrolü:

Rutin QC (Batch Release):

Sterilite Testi: USP <71> (14 gün)
Bacterial Endotoxin Test: USP <85> (LAL test)
Limit: <0.5 EU/mL (farmasötik enjektabl için)

Sterilizasyon Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. D-value ve Z-value nedir?

D-value (Decimal Reduction Time): Mikroorganizma popülasyonunu 10 kat azaltmak için gereken süre (belirli sıcaklıkta).

D-value = Süre (dakika) / Log reduction

Örnek:
10⁶ spor → 10⁵ spor (1-log reduction) = D-value (121°C)

Tipik D-values:
- Geobacillus stearothermophilus (121°C): D = 1.5-2.0 dakika
- Bacillus atrophaeus (ETO, 54°C): D = 2.5-5.0 dakika

Z-value: Mikroorganizma D-value'sunu 10 kat değiştiren sıcaklık farkı.

Z-value = Sıcaklık farkı (°C) / Log(D₁/D₂)

Örnek:
D (121°C) = 2.0 dakika
D (131°C) = 0.2 dakika

Z-value = (131 - 121) / log(2.0/0.2) = 10°C / 1 = 10°C

Tipik Z-values:
- Bakteriyel sporlar (steam): Z = 10°C
- Endotoksin: Z = 48-55°C (daha dirençli)

Uygulama:

Hedef SAL: 10⁻⁶
Başlangıç bioburden: 10² CFU

Log reduction gerekli: log(10²) - log(10⁻⁶) = 8 log

Sterilizasyon süresi (121°C, D=2.0 dak):
Süre = 8 log × 2.0 dak = 16 dakika (teorik)

Güvenlik faktörü (2x): 16 × 2 = 32 dakika (uygulama)

2. SAL (Sterility Assurance Level) nedir?

SAL, sterilizasyon sonrası bir üründe canlı mikroorganizma bulunma olasılığıdır.

SAL 10⁻⁶:

1 milyon üründe, 1 üründe mikroorganizma olma olasılığı
Tüm critical tıbbi cihazlar için standart

SAL Hesaplama:

SAL = N₀ × 10^(-t/D)

N₀: Başlangıç bioburden
t: Sterilizasyon süresi
D: D-value

Örnek:
N₀ = 10² CFU
t = 15 dakika (121°C)
D = 2.0 dakika

SAL = 10² × 10^(-15/2.0) = 10² × 10^(-7.5) = 10^(-5.5) = 3.16 × 10⁻⁶

Sonuç: SAL < 10⁻⁶ ✓ (Kabul edilebilir)

3. Overkill vs Bioburden-Based yaklaşımı nedir?

Overkill Approach:

Başlangıç bioburden ölçülmez
Aşırı sterilizasyon yapılır (worst-case scenario)
SAL 10⁻⁶ garanti edilir

Avantaj: Basit, her batch için bioburden ölçümü gerekmez Dezavantaj: Aşırı sterilizasyon → Ürün bozulması riski

Bioburden-Based Approach:

Her batch'te bioburden ölçülür
Optimize edilmiş sterilizasyon dozu/süresi
SAL 10⁻⁶ sağlanır ama overkill yok

Avantaj: Minimum sterilizasyon → Ürün bozulması minimize Dezavantaj: Rutin bioburden ölçümü gerekir

Örnek (Gamma Radyasyon):

Overkill:
- 25 kGy (standart doz) → Her ürüne uygulanır
- Bioburden: 10-1000 CFU olsa da 25 kGy verilir

Bioburden-Based:
- Bioburden: 20 CFU → 15 kGy yeterli
- Bioburden: 500 CFU → 25 kGy gerekli
- Her batch'e özel doz optimize edilir

4. Endotoksin nedir ve sterilizasyonla uzaklaştırılır mı?

Endotoksin (Pirogen):

Gram-negatif bakterilerin hücre duvarındaki lipopolisakkaritler (LPS)
Bakteriyel ölümden sonra bile kalır (termal stabil)
İV enjeksiyonda → Ateş, sepsis, şok

Kritik Nokta: Sterilizasyon ≠ Depyrogenation

Steam (121°C) → Bakterileri öldürür, endotoksin kalır
Endotoksin inaktivasyonu → 250°C, 30 dakika (kuru ısı)

Endotoksin Limitleri:

USP <85> / Ph.Eur. 2.6.14:
- Enjektabl ilaçlar: <0.5 EU/mL (genellikle)
- İmplant cihazlar: <0.5 EU/cihaz
- İV sıvılar: <0.25 EU/mL

Depyrogenation Yöntemleri:

Kuru ısı: 250°C, 30 dakika (cam, metal)
Steam: 134°C, 60 dakika (kısmi depyrogenation)
Kimyasal: NaOH 0.1N (yüzey temizliği)
Filtrasyon: İmpractical (endotoksin moleküler, 0.22 µm geçebilir)

5. Paketleme sterilizasyon başarısını etkiler mi?

Evet, paketleme materyali ve tasarımı kritiktir.

Steam Sterilizasyon:

Tyvek/paper peel pouch: Su buharı geçirgen ✓
Plastik film: Buhar geçirgen değil ✗
Wrapper: SMS (Spunbound-Meltblown-Spunbound) nonwoven ✓

ETO Sterilizasyon:

Tyvek: ETO geçirgen ✓
Polyethylene film (perforated): Geçirgen ✓
Alüminyum folyo: Geçirgen değil ✗

Gamma/E-Beam:

Tüm materyaller geçirgen (radyasyon penetrasyonu)
Ancak kalınlık önemli (yoğun paket → doz homojenliği ↓)

H₂O₂ Plazma:

Tyvek: Geçirgen ✓
Kağıt/selüloz: Absorbe eder ✗

6. Sterilizasyon maliyetleri nedir?

Sermaye Yatırımı:

Yöntem	Ekipman Maliyeti	Facility Maliyeti	Toplam Yatırım
Otoklav (Hastane)	$50,000-200,000	-	$50,000-200,000
ETO (Contract)	-	-	Contract fee
ETO (In-house)	$500,000-2M	$1-5M	$1.5-7M
Gamma (Merkezi Tesis)	-	$20-50M	$20-50M
E-Beam (Merkezi)	-	$5-15M	$5-15M
H₂O₂ Plazma	$50,000-150,000	-	$50,000-150,000

Operasyonel Maliyet (per ünit):

Yöntem	Ünit Maliyet	Notlar
Steam	$0.01-0.05	Su + elektrik
ETO (Contract)	$0.15-0.35	Lojistik + gaz + aeration
Gamma (Contract)	$0.10-0.20	Contract sterilization
E-Beam (Contract)	$0.08-0.18	Elektrik
H₂O₂ Plazma	$5-15/siklus	Cartridge + elektrik

7. Sterilizasyon sertifikaları ve eğitimler nelerdir?

Sertifikasyon Programları:

1. Sterilization Technician:

Süre: 3-5 gün
İçerik: Otoklav operasyonu, BI/CI kullanımı, bakım
Sağlayıcı: AAMI, Acadezone

2. Sterile Processing Technician (SPT):

Sertifika: CRCST (Certified Registered Central Service Technician)
Süre: 150 saat eğitim + sınav
İçerik: Hastane merkezi sterilizasyon departmanı
Sağlayıcı: IAHCSMM, CBSPD

3. Industrial Sterilization Specialist:

İçerik: ETO, gamma, e-beam validasyonu, ISO 11135/11137
Süre: 10-15 gün (modüler)
Sağlayıcı: SGS Academy, Acadezone

4. Regulatory Affairs (Sterilization):

İçerik: FDA 510(k), CE marking, sterilizasyon dosyası
Süre: 5 gün
Sağlayıcı: RAPS (Regulatory Affairs Professionals Society)

Kariyer Yolu:

Sterilization Technician → Sterilization Supervisor → Validation Engineer → Regulatory Affairs Manager
Maaş: 18,000 TL/ay → 35,000 TL/ay → 50,000 TL/ay → 80,000 TL/ay

8. Sterilizasyon validasyonu ne kadar sıklıkla yapılmalı?

Initial Validation (İlk Validasyon):

Yeni ürün veya yeni sterilizasyon prosesi için zorunlu
IQ/OQ/PQ (Installation/Operational/Performance Qualification)
3 consecutive successful batches

Revalidation (Yeniden Validasyon):

Zorunlu Durumlar:

Ekipman değişikliği (yeni otoklav, pump değişimi)
Proses değişikliği (sıcaklık, süre, doz artırımı)
Ürün değişikliği (materyal, paketleme)
Planlı yıllık validasyon (bazı standartlar gerektirir)

Rutin İzleme (Ongoing Validation):

Her siklus: CI (chemical indicator)
Günlük/Haftalık: BI (biological indicator) - risk bazlı
Aylık: PM (preventive maintenance)
Yıllık: Full PQ (performance qualification) review

Örnek (Hastane Otoklavı):

Günlük:
- Her yük: CI (tape veya strip)
- Sabah ilk yük: BI test (Bowie-Dick for prevacuum)

Haftalık:
- BI test (spor strip, routine loads)

Aylık:
- Kalibrasi on (sıcaklık, basınç sensörleri)
- PM (gasket, door seal kontrolü)

Yıllık:
- Full OQ/PQ (temperature distribution, penetration test)
- Vendor PM service

9. COVID-19 ve sterilizasyon: N95 maskeler yeniden sterilize edilebilir mi?

Evet, ancak sınırlı siklus ile.

FDA Emergency Use Authorization (EUA) - COVID-19:

1. Hidrojen Peroksit Buhar (VHP):

Battelle CCDS System: N95 maskeleri H₂O₂ buharı ile dekontamine eder
Kapasitet: 80,000 maske/gün
Siklus: 2-3 kez yeniden kullanım (fit test sonrası)

2. UV-C Işınlaması (UVGI):

Doz: 1.0-2.0 J/cm² (her taraf)
Süre: 15-30 dakika
Sınırlama: Gölge alanlar (fit tespit edilemeyebilir)

3. Nemli Isı (65°C, %85 RH):

Protokol: 60 dakika (CDC/NIOSH)
Sınırlama: Fit ve filtrasyon performansı ↓ (3-5 siklus sonra)

UYGUN DEĞİL:

Steam (121°C) → Polipropilen erir
ETO → Rezidü riski (mukoza irritasyonu)
Alkol/Bleach → Elektrostatik yük kaybı (filtrasyon ↓)

Sonuç: Acil durum kullanımı için onaylandı, rutin kullanım önerilmez.

10. Sterilizasyon ve Sürdürülebilirlik: Çevre dostu seçenekler nelerdir?

Çevresel Etki Sıralaması (En İyiden En Kötüye):

1. Steam (En Çevre Dostu): ✅ Su + elektrik (yenilenebilir enerji ile çalıştırılabilir) ✅ Kimyasal atık yok ✅ Düşük karbon ayak izi

2. E-Beam: ✅ Elektrik (yenilenebilir) ✅ Radyoaktif atık yok

3. Gamma: ⚠ Co-60 kaynağı → Radyoaktif atık (disposal gerekir)

4. H₂O₂ Plazma: ✅ H₂O + O₂ (atık) ⚠ Elektrik tüketimi yüksek

5. ETO (En Az Çevre Dostu): ⚠ Toksik gaz emisyonu (kontrol gerekir) ⚠ Greenhouse gas (ozone depletion potansiyeli) ⚠ Uzun aeration → Enerji tüketimi

Sürdürülebilirlik İyileştirmeleri:

ETO alternatifleri: Vaporized H₂O₂, ozone
Tek kullanımlık → Tekrar işlenebilir: Mümkünse reusable cihazlar
Yenilenebilir enerji: Steam + E-beam için solar/wind power
Karbon offsetting: Contract sterilization firmalarının CO₂ kompansasyonu

Sonuç ve Öneriler

Sterilizasyon, modern tıp ve farmasötik endüstrisinin temel taşlarından biridir. Doğru sterilizasyon yönteminin seçimi, ürün materyali, kullanım amacı, maliyet ve çevresel etki faktörlerine bağlıdır.

Sterilizasyon Seçiminde Altın Kurallar: