Laboratuvar Kalite Kontrol Planı Nedir?

Laboratuvar kalite kontrol planı, analitik sonuçların doğruluğunu ve güvenilirliğini sürekli olarak izlemek ve sağlamak için uygulanan sistematik faaliyetlerin tanımlandığı dokümandır. ISO 17025:2017 standardı, laboratuvarların sonuçların geçerliliğini izlemek için prosedürler oluşturmasını zorunlu kılar.

Neden kritik? Kalite kontrol olmadan analitik hataların tespit edilmesi mümkün olmaz. Yanlış sonuçlar hatalı kararlara, ürün geri çekmelere veya hasta güvenliği sorunlarına yol açabilir.

Kalite Kontrol Türleri

İç Kalite Kontrol (IQC)

Laboratuvarın kendi içinde gerçekleştirdiği rutin kontrol faaliyetleri.

Amaç:

Günlük performansın izlenmesi
Anlık hataların tespiti
Trend analizi
Düzeltici faaliyetlerin zamanında alınması

Kapsamı:

Kör numuneler
Kontrol numuneleri
Tekrar analizler
Spike/geri kazanım
Kalibrasyon doğrulama

Dış Kalite Kontrol (EQC)

Laboratuvar dışı kaynaklarla gerçekleştirilen performans değerlendirmesi.

Türleri:

Yeterlilik testleri (PT)
Laboratuvarlar arası karşılaştırma (LAK/ILC)
Sertifikalı referans malzeme (CRM) analizi
İkili karşılaştırma programları

Metot Kalite Kontrol Gereksinimleri

Kalite Kontrol Numuneleri

1. Kalibrasyon Blanki (CB):

Kontaminasyon kontrolü
Matris etkisi değerlendirmesi
Her batch'te analiz edilmeli

2. Kalibrasyon Doğrulama (CCV):

Kalibrasyon kararlılığı kontrolü
Genellikle orta konsantrasyon
Her 10-20 numunede bir

3. Laboratuvar Kontrol Numunesi (LCS):

Bilinen konsantrasyonda hazırlanmış numune
Metot doğruluğu kontrolü
Kabul kriteri: Tipik %80-120 geri kazanım

4. Laboratuvar Kontrol Numunesi Tekrarı (LCSD):

LCS'nin tekrarı
Kesinlik kontrolü
RPD kriteri değerlendirmesi

Geri Kazanım (Recovery) Testleri

Geri kazanım, analite eklenen bilinen miktarın ne kadarının tespit edildiğini gösterir.

Hesaplama:

Geri Kazanım (%) = [(Spike edilmiş sonuç - Orijinal sonuç) / Spike miktarı] × 100

Spike türleri:

Spike Türü	Açıklama	Kullanım
Matris Spike (MS)	Gerçek numuneye ekleme	Matris etkisi değerlendirmesi
Matris Spike Tekrarı (MSD)	MS'nin tekrarı	Kesinlik kontrolü
LCS Spike	Temiz matrise ekleme	Metot performansı
Surrogate Spike	İzotop işaretli bileşik	Numune hazırlama verimi

Kabul kriterleri (tipik):

Uygulama	Geri Kazanım Aralığı
Genel kimyasal analiz	%80-120
Eser element analizi	%75-125
Organik bileşikler	%70-130
Düzenleyici metotlar	Metoda özgü

Tekrar Analizler (Duplicates)

Aynı numunenin iki kez analiz edilmesiyle kesinlik kontrol edilir.

Değerlendirme:

RPD (Relative Percent Difference):

RPD = |Sonuç 1 - Sonuç 2| / [(Sonuç 1 + Sonuç 2) / 2] × 100

Kabul kriterleri:

Tipik: RPD ≤ %20
Yüksek konsantrasyon: RPD ≤ %10
Düşük konsantrasyon: RPD ≤ %30 (veya metoda özgü)

Kontrol Kartları

Shewhart Kontrol Kartları

En yaygın kullanılan kontrol kartı türüdür.

Kontrol limitleri:

UCL (Üst Kontrol Limiti) = X̄ + 3σ
UWL (Üst Uyarı Limiti) = X̄ + 2σ
CL (Merkez Çizgisi) = X̄
LWL (Alt Uyarı Limiti) = X̄ - 2σ
LCL (Alt Kontrol Limiti) = X̄ - 3σ

Westgard kuralları:

Kural	Tanım	Aksiyon
1-2s	1 sonuç ±2σ dışında	Uyarı, izle
1-3s	1 sonuç ±3σ dışında	Reddet
2-2s	Ardışık 2 sonuç aynı tarafta 2σ dışında	Reddet
R-4s	2 sonuç arasındaki fark >4σ	Reddet
4-1s	Ardışık 4 sonuç aynı tarafta 1σ dışında	Uyarı
10x	Ardışık 10 sonuç ortalamının aynı tarafında	Sistematik hata

CUSUM Kontrol Kartları

Kümülatif toplam kontrol kartları, küçük kaymaları tespit etmede daha duyarlıdır.

Kullanım:

Trend analizi
Küçük sistematik hataların tespiti
Uzun dönemli performans izleme

Laboratuvarlar Arası Karşılaştırma (LAK)

LAK Nedir?

İki veya daha fazla laboratuvarın aynı veya benzer numuneleri analiz ederek sonuçlarını karşılaştırmasıdır.

LAK türleri:

Bilateral karşılaştırma (iki laboratuvar)
Multilateral karşılaştırma (çok laboratuvar)
Round robin (döngüsel)

LAK Organizasyonu

Planlama:

Amaç belirleme
Katılımcı seçimi
Numune hazırlama
Protokol hazırlama
Takvim oluşturma

Numune gereksinimleri:

Homojenlik
Stabilite
Yeterli miktar
Uygun ambalaj

Değerlendirme:

Atanan değer belirleme
Performans istatistikleri (z-skor, En)
Rapor hazırlama

LAK vs PT Farkları

Özellik	LAK	PT
Organizatör	Laboratuvarlardan biri veya grup	Akredite PT sağlayıcı
Kapsam	Spesifik ihtiyaç odaklı	Geniş katılım
Frekans	İhtiyaç bazlı	Düzenli program
Akreditasyon	Gerekli değil	ISO 17043 akreditasyonu
Maliyet	Genellikle düşük	Program ücreti

Yeterlilik Testleri (PT)

PT Katılım Planı

Seçim kriterleri:

Akreditasyon kapsamı
Analiz frekansı
Matris uygunluğu
Konsantrasyon aralığı

Katılım frekansı:

Her akreditasyon kapsamındaki parametre için yılda en az 1 kez
Kritik analizler için daha sık
Yeni metotlar için erken katılım

PT Sonuç Değerlendirmesi

Başarılı sonuç (|z| ≤ 2):

Kayıt ve arşivleme
Performans trendinin izlenmesi

Şüpheli sonuç (2 < |z| < 3):

İnceleme ve analiz
Olası nedenlerin değerlendirilmesi
Gerekirse önleyici faaliyet

Başarısız sonuç (|z| ≥ 3):

Kök neden analizi
Düzeltici faaliyet
Etkilenen sonuçların değerlendirilmesi
Müşteri bilgilendirmesi (gerekirse)
Tekrar analiz veya alternatif değerlendirme

Kalite Kontrol Planı Hazırlama

Plan İçeriği

1. Kapsam:

Uygulanacak metotlar
Numune türleri
Analitler

2. QC Gereksinimleri:

QC Türü	Frekans	Kabul Kriteri
Kalibrasyon blanki	Her batch	<LOD
CCV	Her 10-20 numune	±10%
LCS	Her batch	%80-120
MS/MSD	Her 20 numune veya batch	%70-130, RPD ≤20%
Tekrar	Her 10 numune	RPD ≤20%
PT	Yılda min. 1	\|z\| ≤ 2

3. Kontrol kartları:

Parametreler
Güncelleme frekansı
Değerlendirme kuralları

4. Düzeltici faaliyetler:

Tetikleyici koşullar
Sorumluluklar
Aksiyon prosedürleri

5. Kayıt ve raporlama:

Kayıt formatları
Saklama süreleri
Raporlama gereksinimleri

QC Batch Gereksinimleri

Tipik analitik batch:

Kalibrasyon → CB → LCS → Numune 1-10 → CCV → CCB → MS → MSD → Numune 11-20 → CCV → ...

Batch reddetme kriterleri:

Herhangi bir QC kabul kriterinin karşılanmaması
Kontrol kartında kural ihlali
Kalibrasyon bozulması

ISO 17025 Gereksinimleri

Madde 7.7 - Sonuçların Geçerliliğinin Güvence Altına Alınması

Zorunlu faaliyetler:

Sonuçların izlenmesi prosedürü
Düzenli CRM kullanımı veya ikincil CRM
Fonksiyonel kontroller
Tekrar test veya kalibrasyon
Saklanan numunelerin yeniden testi
Numune içi korelasyon
Blanklerin incelenmesi
Laboratuvarlar arası karşılaştırmalara katılım
Yeterlilik testlerine katılım

Veri değerlendirme:

Sonuçların planlananla karşılaştırılması
Trend analizi
Uygunsuzluk durumunda aksiyon

Hata Türleri ve Tespiti

Sistematik Hatalar (Bias)

Belirtiler:

Kontrol kartında ortalama kayması
Sürekli tek yönlü sapma
Geri kazanım değerlerinde tutarlı sapma

Olası nedenler:

Kalibrasyon hatası
Matris etkisi
Numune hazırlama hatası
Ekipman arızası

Rastgele Hatalar