Ölçüm Belirsizliği Nedir? GUM Metodolojisi ve Hesaplama Rehberi

Her ölçüm sonucu, doğası gereği bir miktar şüphe barındırır. Bir mikrometreyle ölçülen parça uzunluğu, bir termoelemanla ölçülen sıcaklık veya bir analitik teraziyle tartılan kütle; hangisi olursa olsun, ölçüm sonucunun "tam olarak" doğru olduğunu söylemek mümkün değildir. Bu gerçeği nicel olarak ifade eden kavram ölçüm belirsizliğidir.

Ölçüm belirsizliği, bir ölçüm sonucuyla ilişkilendirilen ve ölçülen büyüklüğe makul olarak atfedilebilecek değerler dağılımını karakterize eden parametredir. Başka bir deyişle, ölçüm sonucunun etrafındaki güven aralığını tanımlayan nicel bir göstergedir. Uluslararası metroloji terminolojisinde (VIM) tanımlandığı şekliyle, belirsizlik "ölçüm sonucunun bir parçası olan, negatif olmayan bir parametre" olarak ifade edilir.

Bu rehberde, ölçüm belirsizliğinin temellerinden GUM metodolojisine, Tip A ve Tip B değerlendirmeden bileşik ve genişletilmiş belirsizlik hesaplamasına kadar tüm süreci adım adım ele alacağız.

Ölçüm Hatası ile Ölçüm Belirsizliği Arasındaki Fark

Bu iki kavram sıklıkla birbirine karıştırılır; ancak anlamları temelden farklıdır. Farkı doğru anlamak, belirsizlik değerlendirmesinin tüm mantığını kavramanın ilk adımıdır.

Ölçüm hatası, bir ölçüm sonucu ile ölçülen büyüklüğün gerçek değeri arasındaki farktır. Hata tek bir sayıdır ve teorik olarak bir işarete (pozitif veya negatif) sahiptir. Ancak gerçek değer hiçbir zaman tam olarak bilinemeyeceğinden, hatanın kendisi de tam olarak bilinemez.

Ölçüm belirsizliği ise ölçüm sonucunun kalitesinin nicel bir ifadesidir. Tek bir sapmayı değil, olası değerlerin yayılımını tanımlar. Belirsizlik her zaman pozitif bir değerdir ve bir ölçüm sonucu ile birlikte raporlanır.

Özellik	Ölçüm Hatası	Ölçüm Belirsizliği
Tanım	Ölçülen değer ile gerçek değer arasındaki fark	Ölçüm sonucuyla ilişkilendirilen değerler dağılımı
İşaret	Pozitif veya negatif olabilir	Her zaman pozitif (negatif olmayan)
Bilinebilirlik	Gerçek değer bilinemediği için tam olarak bilinemez	Hesaplanarak tahmin edilebilir
İfade	Tek bir sayısal değer	Aralık olarak ifade edilir (ornek: +-0,05 mm)
Düzeltme	Sistematik hata düzeltilebilir	Düzeltme sonrası kalan şüpheyi ifade eder
Amaç	Sapmanın büyüklüğünü gösterir	Sonucun güvenilirliğini tanımlar

Kısaca: hata "ne kadar yanıldığımız", belirsizlik ise "ne kadar yanılabileceğimiz" hakkındadır.

GUM Nedir? Belirsizlik Değerlendirmesinin Uluslararası Çerçevesi

GUM (Guide to the Expression of Uncertainty in Measurement), ölçüm belirsizliğinin değerlendirilmesi ve ifade edilmesi için uluslararası kabul görmüş rehber belgedir. İlk kez 1993 yılında ISO, BIPM, IEC, IFCC, IUPAC, IUPAP ve OIML tarafından ortaklaşa yayımlanmıştır. JCGM 100:2008 olarak bilinen güncel versiyonu, dünya genelinde kalibrasyon laboratuvarlarından üretim tesislerine kadar pek çok alanda temel referans olarak kullanılmaktadır.

GUM'un temel yaklaşımı şu adımlardan oluşur:

Ölçüm modelinin tanımlanması - Ölçülen büyüklük ile girdi büyüklükleri arasındaki matematiksel ilişki
Girdi büyüklüklerinin belirsizliklerinin değerlendirilmesi - Tip A ve Tip B yöntemleri
Standart belirsizliklerin hesaplanması - Her bir kaynak için standart belirsizlik
Bileşik standart belirsizliğin hesaplanması - Belirsizlik yayılma yasası
Genişletilmiş belirsizliğin hesaplanması - Kapsama faktörü ile çarpım
Sonucun raporlanması - Belirsizlik bütçesi ve sonuç ifadesi

GUM metodolojisi, ISO 17025 akreditasyonuna sahip laboratuvarlarda zorunlu olarak uygulanmaktadır.

ISO 17025 ve Ölçüm Belirsizliği Gereksinimleri

ISO 17025 standardı, deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yetkinlik gereksinimlerini tanımlar. Standardın 7.6 maddesi, ölçüm belirsizliğinin değerlendirilmesini doğrudan zorunlu kılar.

ISO 17025'e göre kalibrasyon laboratuvarları:

Tüm kalibrasyon sonuçları için ölçüm belirsizliğini değerlendirmeli
Belirsizlik bütçesinde tüm anlamlı katkıları tanımlamalı
Belirsizlik hesaplamalarını dokümante etmeli
Kalibrasyon sertifikalarında genişletilmiş belirsizliği raporlamalı

Deney laboratuvarları ise:

Belirsizliğin değerlendirilmesine yönelik prosedürlere sahip olmalı
Sonuçları etkileyen belirsizlik kaynaklarını tanımlamalı
Test sonuçlarının yorumlanmasında belirsizliği dikkate almalı

Akreditasyon kuruluşları (Türkiye'de TÜRKAK), laboratuvar denetimlerinde belirsizlik bütçelerini detaylı biçimde inceler.

Tip A Belirsizlik Değerlendirmesi

Tip A belirsizlik, tekrarlanan ölçümlerin istatistiksel analizi yoluyla elde edilen değerlendirmedir. Aynı koşullarda aynı büyüklüğün birden fazla kez ölçülmesiyle elde edilen verilere dayalı bir yöntemdir.

Tip A Hesaplama Adımları

n adet tekrarlı ölçüm yapılır (genellikle n >= 10 önerilir)
Aritmetik ortalama hesaplanır:

x̄ = (1/n) * (x₁ + x₂ + ... + xₙ)
Deneysel standart sapma hesaplanır:

s(x) = sqrt[ Σ(xᵢ - x̄)² / (n - 1) ]
Ortalamanın standart belirsizliği hesaplanır:

u(x̄) = s(x) / sqrt(n)

Bu değer, Tip A standart belirsizliktir. Serbestlik derecesi v = n - 1 olarak alınır.

Tip A Hesaplama Ornegi

Bir kalibrasyon laboratuvarında bir uzunluk standardının 10 tekrarlı ölçümü yapılmış ve aşağıdaki sonuçlar (mm cinsinden) elde edilmiştir:

50,012 / 50,008 / 50,015 / 50,010 / 50,011 / 50,009 / 50,013 / 50,010 / 50,014 / 50,008

Ortalama: x̄ = 50,0110 mm
Deneysel standart sapma: s(x) = 0,00249 mm
Ortalamanın standart belirsizliği: u(x̄) = 0,00249 / sqrt(10) = 0,00079 mm
Serbestlik derecesi: v = 10 - 1 = 9

Tip B Belirsizlik Değerlendirmesi

Tip B belirsizlik, tekrarlı ölçümlerin istatistiksel analizi dışındaki tüm diğer bilgi kaynaklarına dayalı değerlendirmedir. Bu kaynaklar arasında kalibrasyon sertifikaları, üretici spesifikasyonları, referans veri tabloları, deneyim ve sezgi yer alır.

Tip B Kaynaklar ve Dağılım Türleri

Tip B belirsizlikte, bilgi kaynağının niteliğine göre uygun bir olasılık dağılımı varsayılır:

Bilgi Kaynağı	Varsayılan Dağılım	Standart Belirsizlik Formülü
Kalibrasyon sertifikası (U ve k verilmiş)	Normal	u = U / k
Üretici spesifikasyonu (+-a tolerans)	Dikdörtgen (Uniform)	u = a / sqrt(3)
Çözünürlük (dijital gösterge, d)	Dikdörtgen	u = (d/2) / sqrt(3)
Deneyim ile belirlenen sınırlar (+-a)	Dikdörtgen veya Üçgen	u = a / sqrt(3) veya u = a / sqrt(6)
Asimetrik sınırlar	Dikdörtgen	u = (a₊ + a₋) / (2*sqrt(3))
Sertifika (yalnızca U verilmiş, k=2 varsayılır)	Normal	u = U / 2

Dikdörtgen Dağılım Ornegi

Bir dijital kumpasın çözünürlüğü 0,01 mm ise yarı genişlik a = 0,005 mm olur. Dikdörtgen dağılım varsayımı ile standart belirsizlik:

u = 0,005 / sqrt(3) = 0,00289 mm

Tip A ve Tip B Belirsizlik Karşılaştırması

Kriter	Tip A Belirsizlik	Tip B Belirsizlik
Değerlendirme Yöntemi	Tekrarlı ölçümlerin istatistiksel analizi	Diğer bilgi kaynakları (sertifika, spesifikasyon, deneyim)
Veri Gereksinimi	Gerçek ölçüm verisi (n >= 2, ideal n >= 10)	Önceki bilgi, dokümantasyon
Dağılım Varsayımı	Veriden çıkarılır (genellikle normal)	Bilgi kaynağına göre varsayılır
Serbestlik Derecesi	v = n - 1	Sonsuz (iyi tanımlanmış sınırlar) veya tahmine dayalı
Tipik Kaynaklar	Tekrarlanabilirlik, rastgele etkiler	Kalibrasyon sertifikası, çözünürlük, ortam koşulları
Avantajı	Doğrudan deneysel kanıta dayalı	Tekrarlı ölçüm gerektirmez, mevcut bilgiyi kullanır
Dezavantajı	Zaman ve kaynak gerektirir	Dağılım varsayımına bağımlılık
Hesaplama	u = s(x) / sqrt(n)	Kaynağa ve dağılıma göre değişir

Tip A ve Tip B ayrımının ölçüm belirsizliğinin doğasını değiştirmediğini, yalnızca değerlendirme yöntemini tanımladığını unutmamak gerekir. Her iki tip belirsizlik de aynı şekilde birleştirilir.

Bileşik Standart Belirsizlik Hesaplama

Bir ölçüm sonucunu etkileyen birden fazla belirsizlik kaynağı vardır. Bu kaynakların tek bir belirsizlik değerinde birleştirilmesi gerekir. GUM'a göre bu, belirsizlik yayılma yasası kullanılarak yapılır.

Ölçüm Modeli

Ölçülen büyüklük Y, girdi büyüklüklerine bağlı bir fonksiyon olarak ifade edilir:

Y = f(X₁, X₂, ..., Xₙ)

Duyarlılık Katsayıları

Her girdi büyüklüğünün çıktı üzerindeki etkisi, duyarlılık katsayısı (cᵢ) ile belirlenir:

cᵢ = dY/dXᵢ (kısmi türev)

Duyarlılık katsayısı, ilgili girdi büyüklüğündeki birim değişikliğin çıktıda ne kadar değişime yol açtığını gösterir. Orneğin, sıcaklık genleşmesi modelinde genleşme katsayısı bir duyarlılık katsayısıdır.

Bileşik Standart Belirsizlik Formülü

Girdi büyüklükleri birbirinden bağımsız (korelasyonsuz) ise bileşik standart belirsizlik, karelerin toplamının karekökü yöntemiyle hesaplanır:

u_c(y) = sqrt[ Σ (cᵢ)² * u²(xᵢ) ]

Her bir bileşenin katkısı: uᵢ(y) = |cᵢ| * u(xᵢ)

Korelasyonlu girdi büyüklükleri durumunda kovaryans terimleri de eklenir; ancak pratikte çoğu kalibrasyon uygulamasında girdi büyüklükleri bağımsız varsayılır.

Genişletilmiş Belirsizlik ve Kapsama Faktörü

Bileşik standart belirsizlik, yaklaşık %68 güven düzeyine karşılık gelir. Pratikte daha yüksek bir güven düzeyi istenir. Bu nedenle bileşik standart belirsizlik bir kapsama faktörü (k) ile çarpılarak genişletilmiş belirsizlik elde edilir:

U = k * u_c(y)

Kapsama Faktörü (k)	Yaklaşık Güven Düzeyi (Normal Dağılım)	Kullanım Alanı
k = 1	%68,27	Nadiren raporlarda kullanılır
k = 2	%95,45	En yaygın kullanım (kalibrasyon sertifikaları)
k = 2,58	%99	Yüksek güvenlik gerektiren uygulamalar
k = 3	%99,73	Ozel durumlar, güvenlik kritik ölçümler

Kalibrasyon laboratuvarlarında standart uygulama k = 2 kullanmaktır. Bu, ölçüm sonucunun gerçek değeri yaklaşık %95 olasılıkla kapsayan bir aralık tanımlar.

Kapsama Faktörünün Serbestlik Derecesine Göre Belirlenmesi

Serbestlik derecesi düşük olduğunda (etkin serbestlik derecesi < 30), k = 2 yerine Student t-dağılımından elde edilen değer kullanılmalıdır. Bu durumda Welch-Satterthwaite formülü devreye girer.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Serbestlik Derecesi ve Welch-Satterthwaite Formülü

Her belirsizlik bileşeninin bir serbestlik derecesi (v) vardır. Tip A belirsizlik için v = n - 1; Tip B belirsizlik için iyi tanımlanmış sınırlar varsa v = sonsuz kabul edilir.

Bileşik standart belirsizliğin etkin serbestlik derecesi, Welch-Satterthwaite formülü ile hesaplanır:

v_eff = u_c⁴(y) / Σ [ uᵢ⁴(y) / vᵢ ]

Burada:

u_c(y): Bileşik standart belirsizlik
uᵢ(y): Her bileşenin standart belirsizlik katkısı = cᵢ * u(xᵢ)
vᵢ: Her bileşenin serbestlik derecesi

Elde edilen v_eff değeri bir alt tam sayıya yuvarlanır ve Student t-tablosundan ilgili güven düzeyi için kapsama faktörü k (tp) belirlenir. Etkin serbestlik derecesi yeterince büyükse (v_eff > 30), k = 2 kullanımı yeterlidir.

Uygulamalı Ornek: Mikrometre ile Uzunluk Ölçümü Belirsizlik Bütçesi

Bu bölümde, 0-25 mm analog mikrometre kullanılarak bir parça uzunluğunun ölçülmesinde belirsizlik bütçesi adım adım oluşturulacaktır.

Adım 1: Ölçüm Modeli

L = L_ölçülen + δL_kalibrasyon + δL_çözünürlük + δL_sıcaklık + δL_tekrar

Burada:

L_ölçülen: Mikrometrenin gösterdiği değer
δL_kalibrasyon: Kalibrasyon sertifikasındaki düzeltme
δL_çözünürlük: Çözünürlükten kaynaklanan belirsizlik
δL_sıcaklık: Sıcaklık farkından kaynaklanan genleşme/büzülme
δL_tekrar: Tekrarlanan ölçümlerden kaynaklanan dağılım

Adım 2: Her Kaynağın Standart Belirsizliği

Kaynak 1 - Tekrarlanabilirlik (Tip A): 10 tekrarlı ölçüm yapılmış, s(x) = 0,0015 mm bulunmuştur. u₁ = 0,0015 / sqrt(10) = 0,000474 mm, v₁ = 9

Kaynak 2 - Kalibrasyon Sertifikası (Tip B): Sertifikada U = 0,004 mm (k = 2) belirtilmiştir. u₂ = 0,004 / 2 = 0,002 mm, v₂ = sonsuz

Kaynak 3 - Çözünürlük (Tip B): Mikrometrenin çözünürlüğü 0,001 mm, yarı genişlik a = 0,0005 mm. u₃ = 0,0005 / sqrt(3) = 0,000289 mm, v₃ = sonsuz

Kaynak 4 - Sıcaklık Etkisi (Tip B): Ortam sıcaklığı 20 degC +-2 degC, genleşme katsayısı alfa = 11,5 x 10⁻⁶ /degC, ölçülen uzunluk L = 20 mm. Sıcaklık belirsizliği: u_T = 2 / sqrt(3) = 1,155 degC Uzunluk etkisi: u₄ = L * alfa * u_T = 20 * 11,5 x 10⁻⁶ * 1,155 = 0,000266 mm, v₄ = sonsuz

Adım 3: Belirsizlik Bütçesi Tablosu

Belirsizlik Kaynağı	Tip	Dağılım	Değer	Bölen	u(xᵢ) (mm)	cᵢ	uᵢ(y) (mm)	vᵢ
Tekrarlanabilirlik	A	Normal	s = 0,0015 mm	sqrt(10)	0,000474	1	0,000474	9
Kalibrasyon sertifikası	B	Normal	U = 0,004 mm	2	0,002000	1	0,002000	sonsuz
Çözünürlük	B	Dikdörtgen	a = 0,0005 mm	sqrt(3)	0,000289	1	0,000289	sonsuz
Sıcaklık etkisi	B	Dikdörtgen	deltaT = 2 degC	sqrt(3)	1,155 degC	2,3x10⁻⁴ mm/degC	0,000266	sonsuz

Adım 4: Bileşik Standart Belirsizlik

u_c = sqrt(0,000474² + 0,002000² + 0,000289² + 0,000266²)

u_c = sqrt(0,000000225 + 0,000004000 + 0,000000084 + 0,000000071)

u_c = sqrt(0,000004380) = 0,00209 mm

Adım 5: Etkin Serbestlik Derecesi

Tip B bileşenlerin serbestlik derecesi sonsuz olduğundan, Welch-Satterthwaite formülünde payda yalnızca Tip A bileşenden katkı alır:

v_eff = (0,00209)⁴ / [(0,000474)⁴ / 9 + 0 + 0 + 0]

v_eff = (1,907 x 10⁻¹¹) / (5,60 x 10⁻¹⁵) = yaklaşık 3405

v_eff >> 30 olduğundan k = 2 kullanılabilir.

Adım 6: Genişletilmiş Belirsizlik

U = 2 * 0,00209 = 0,00418 mm

Sonuç Raporlama

L = 20,005 mm +- 0,004 mm (k = 2, yaklaşık %95 güven düzeyi)

Not: Belirsizlik değeri anlamlı haneler kuralına göre yuvarlanmıştır.

Belirsizlik ve Uygunluk Kararları (ISO 14253-1: Koruma Bantları)

Ölçüm belirsizliği, bir parçanın spesifikasyonlara uygun olup olmadığına karar verilirken doğrudan sonucu etkiler. ISO 14253-1 standardı, koruma bantları (guard bands) kavramını tanımlar.

Koruma bandı yaklaşımına göre:

Uygunluk kanıtlamak isteyen taraf (genellikle üretici): Tolerans sınırlarını belirsizlik kadar daraltır. Yani ölçüm sonucu, tolerans sınırına belirsizlik değerinden daha yakınsa uygunluk ilan edilemez.
Uygunsuzluk kanıtlamak isteyen taraf (genellikle müşteri): Tolerans sınırlarını belirsizlik kadar genişletir.

Bu yaklaşım, ölçüm belirsizliğinin küçük tutulmasının neden ekonomik açıdan bu kadar önemli olduğunu açıkça gösterir. Belirsizlik ne kadar büyükse, uygunluk ilan edilebilecek tolerans aralığı o kadar daralır ve ret oranı artar.

Ölçüm Belirsizliği ile Gage R&R Karşılaştırması

Hem ölçüm belirsizliği hem de Gage R&R, ölçüm sisteminin performansını değerlendirir; ancak farklı bakış açılarından ve farklı metodolojilerle bunu yaparlar.

Kriter	Ölçüm Belirsizliği	Gage R&R
Referans Standart	GUM (JCGM 100:2008), ISO 17025	AIAG MSA Manual, IATF 16949
Amaç	Ölçüm sonucunun kalitesini nicel ifade	Ölçüm sisteminin varyasyon katkısını belirleme
Kapsamdaki Kaynaklar	Tüm belirsizlik kaynakları (cihaz, ortam, yöntem, standart vb.)	Cihaz varyasyonu (EV) ve operatör varyasyonu (AV)
Sektörel Kullanım	Kalibrasyon ve deney laboratuvarları	Otomotiv, üretim hatları
Sonuç İfadesi	+- U (genişletilmiş belirsizlik, birim cinsinden)	%GRR (proses varyasyonuna oran)
Değerlendirme Yaklaşımı	Her kaynak ayrı ayrı modellenir	ANOVA veya X̄&R yöntemiyle toplam varyasyon ayrıştırılır
Operatör Etkisi	Tip A kapsamında değerlendirilebilir	Doğrudan temel bileşen (AV)
Kabul Kriteri	Müşteri veya standart gereksinimi	%GRR < %10 ideal, < %30 koşullu kabul
İlişkili Kavramlar	Kalibrasyon, izlenebilirlik, metroloji	MSA, SPC, proses yeteneği

Özetle: Ölçüm belirsizliği "sonucun ne kadar güvenilir olduğunu" söylerken, Gage R&R "ölçüm sisteminin toplam varyasyonun ne kadarından sorumlu olduğunu" söyler.

Belirsizlik Sonuçlarını Raporlama

GUM ve ISO 17025'e göre belirsizlik sonucu raporlanırken aşağıdaki bilgiler yer almalıdır:

Ölçüm sonucu ve birimi: L = 20,005 mm
Genişletilmiş belirsizlik ve birimi: U = 0,004 mm
Kapsama faktörü: k = 2
Güven düzeyi: Yaklaşık %95
Belirsizliğin hesaplanma yöntemine atıf: GUM (JCGM 100:2008)

Standart raporlama ifadesi:

"Raporlanan genişletilmiş belirsizlik, bileşik standart belirsizliğin k = 2 kapsama faktörü ile çarpılmasıyla elde edilmiştir. Bu, yaklaşık %95 güven düzeyine karşılık gelir."

Yuvarlama Kuralları

Belirsizlik değeri genellikle en fazla iki anlamlı haneye yuvarlanır
Yuvarlama her zaman yukarı doğru yapılır (güvenli tarafta kalmak için)
Ölçüm sonucu, belirsizliğin son hanesine uygun olarak yuvarlanır

Belirsizlik Hesaplamalarında Sık Yapılan Hatalar

Ölçüm belirsizliği değerlendirmelerinde sıklıkla karşılaşılan hatalar ve doğru yaklaşımlar:

1. Tüm kaynakları dikdörtgen dağılım varsaymak: Kalibrasyon sertifikasında U ve k verilmişse normal dağılım, spesifikasyon sınırları verildiyse dikdörtgen dağılım kullanılmalıdır.

2. Tekrarlanabilirliği tek kaynak olarak almak: Belirsizlik bütçesinde yalnızca tekrarlanan ölçüm dağılımının gösterilmesi yaygın bir hatadır. Kalibrasyon sertifikası belirsizliği, çözünürlük, ortam koşulları gibi diğer kaynaklar da mutlaka dahil edilmelidir.

3. Düzeltme yapılmadığında düzeltme belirsizliğini ihmal etmek: Sistematik hata bilinip düzeltilmese bile, bu hatanın kendisi bir belirsizlik kaynağı olarak bütçeye eklenmelidir.

4. Serbestlik derecesini ihmal etmek: Tip A bileşende az sayıda ölçüm (n < 10) yapıldığında etkin serbestlik derecesi düşer ve k = 2 yerine daha büyük bir kapsama faktörü gerekebilir.

5. Birim uyumsuzluğu: Tüm belirsizlik bileşenlerinin aynı birime (veya boyutsuz göreceli birime) dönüştürülmesi gerekir. Duyarlılık katsayıları bu dönüşümü sağlar.

6. Bağımlı büyüklükleri bağımsız varsaymak: Aynı referans standardla kalibre edilmiş iki cihazın belirsizlikleri korelasyonludur. Bu durum, kovaryans terimlerinin eklenmesini gerektirir.

7. Belirsizliği toleransla karıştırmak: Belirsizlik ölçüm sürecinin özelliğidir; tolerans ise ürün spesifikasyonudur. İkisi farklı kavramlardır.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

1. Ölçüm belirsizliği ile ölçüm hatası aynı şey midir?

Hayır. Ölçüm hatası, ölçülen değer ile gerçek değer arasındaki fark olup tek bir sayıdır. Ölçüm belirsizliği ise sonucun güvenilirliğini tanımlayan bir aralıktır. Hata teorik olarak bilinemezken, belirsizlik hesaplanarak tahmin edilir.

2. Neden k = 2 kapsama faktörü kullanılır?

Normal dağılım varsayımı altında k = 2, yaklaşık %95 güven düzeyine karşılık gelir. Bu, uluslararası kalibrasyon pratiğinde standart kabul edilen güven düzeyidir. ISO 17025 kapsamında çalışan laboratuvarların büyük çoğunluğu k = 2 kullanır.

3. Tip A belirsizlik için en az kaç ölçüm yapılmalıdır?

GUM minimum bir sayı belirtmez; ancak pratikte en az 10 tekrarlı ölçüm önerilir. Az sayıda ölçüm (n < 10), standart sapma tahmininin güvenilirliğini düşürür ve etkin serbestlik derecesini azaltarak daha büyük bir kapsama faktörü gerektirir.

4. Belirsizlik bütçesine hangi kaynaklar dahil edilmelidir?

Ölçüm sonucunu anlamlı düzeyde etkileyen tüm kaynaklar dahil edilmelidir. Tipik kaynaklar: tekrarlanabilirlik, kalibrasyon sertifikası belirsizliği, çözünürlük, ortam sıcaklığı ve nemi, ölçüm kuvveti, operatör etkisi ve referans standart belirsizliğidir.

5. Ölçüm belirsizliği sıfır olabilir mi?

Hayır. Her ölçümde mutlaka bir miktar belirsizlik vardır. Belirsizlik sıfır olarak raporlanıyorsa bu, değerlendirmenin eksik yapıldığı anlamına gelir. Ancak bazı belirsizlik bileşenleri ihmal edilebilir düzeyde küçük olabilir.

6. Göreceli belirsizlik nedir ve ne zaman kullanılır?

Göreceli (bağıl) belirsizlik, genişletilmiş belirsizliğin ölçüm sonucuna oranıdır ve yüzde (%) veya ppm olarak ifade edilir. Farklı büyüklükteki ölçümlerin belirsizliklerini karşılaştırmak veya spesifikasyonlardaki belirsizlik gereksinimlerini ifade etmek için kullanılır.

7. Ölçüm belirsizliği ile MSA arasındaki fark nedir?

Ölçüm belirsizliği GUM metodolojisine dayalıdır ve ölçüm sonucunun kalitesini tanımlar. MSA ise AIAG referans kitabına dayalıdır ve ölçüm sisteminin varyasyon katkısını değerlendirir. Belirsizlik kalibrasyon ve deney laboratuvarlarında, MSA ise özellikle otomotiv sektöründe yaygındır.

8. Laboratuvar akreditasyonunda belirsizlik değerlendirmesi zorunlu mudur?

Evet. ISO 17025 standardı, kalibrasyon laboratuvarları için belirsizlik değerlendirmesini açıkça zorunlu kılar. Deney laboratuvarları için de belirsizlik değerlendirme prosedürlerinin bulunması ve sonuçların yorumlanmasında belirsizliğin dikkate alınması gerekmektedir. TÜRKAK denetimleri bu konuyu detaylı şekilde inceler.

kalite mühendisleri için belirsizlik kavramını doğru anlamak ve uygulamak, ISO 17025 uyumluluğunun ötesinde, güvenilir ölçüm kararları almanın temelidir. Doğru oluşturulmuş bir belirsizlik bütçesi; uygunluk değerlendirmesinden proses kontrolüne, müşteri raporlamadan yasal metrolojiye kadar pek çok alanda kritik bir araçtır.

Ölçüm belirsizliği, kalibrasyon süreçleri ve MSA uygulamaları hakkında detaylı eğitim içeriklerimizi inceleyerek bilginizi derinleştirebilirsiniz.