EN 1090 Nedir? Çelik Yapılar CE İşareti Rehberi
Bir çelik konstrüksiyon firması Avrupa pazarına açılmak istiyor. Ya da bir inşaat projesi için yapısal çelik tedarik edecek. Her iki durumda da karşılarına aynı soru çıkıyor: "CE işaretli mi?"
EN 1090, Avrupa'da yapısal çelik ve alüminyum bileşenlerin piyasaya arzı için zorunlu olan standarttır.
EN 1090 Ne Demek?
EN 1090, çelik ve alüminyum yapısal bileşenlerin imalatı ve montajı için Avrupa Harmonize Standardıdır. Yapı Malzemeleri Yönetmeliği (CPR - Construction Products Regulation) kapsamında CE işareti zorunluluğu getirir.
Standart üç bölümden oluşur:
| Bölüm | Kapsam |
|---|---|
| EN 1090-1 | CE işaretleme gereksinimleri |
| EN 1090-2 | Çelik yapılar için teknik gereksinimler |
| EN 1090-3 | Alüminyum yapılar için teknik gereksinimler |
Neden Önemli?
1 Temmuz 2014'ten itibaren Avrupa Ekonomik Alanı'nda (EEA) yapısal çelik bileşenlerin CE işareti olmadan satışı yasaktır. Türkiye'de de Yapı Malzemeleri Yönetmeliği kapsamında benzer gereksinimler geçerlidir.
EN 1090-1: CE İşaretleme Gereksinimleri
EN 1090-1, imalatçının CE işareti kullanabilmesi için karşılaması gereken gereksinimleri tanımlar.
Temel Gereksinimler
1. Factory Production Control (FPC) Sistemi
İmalatçı, üretim süreçlerini kontrol eden dokümante bir sistem kurmalıdır:
- Kalite yönetim prosedürleri
- Üretim kontrol planları
- Muayene ve test prosedürleri
- İzlenebilirlik sistemi
- Uygunsuzluk yönetimi
2. İlk Tip Testi (ITT - Initial Type Testing)
Ürünün beyan edilen performans özelliklerini karşıladığının doğrulanması.
3. Onaylanmış Kuruluş Denetimi
FPC sisteminin bağımsız denetimi ve sertifikasyonu.
DoP - Performans Beyanı
CE işareti için Declaration of Performance (DoP) zorunludur. DoP şunları içerir:
- Ürün tipi tanımı
- Kullanım amacı
- İmalatçı bilgileri
- Onaylanmış kuruluş bilgileri
- Beyan edilen performans özellikleri
- EXC sınıfı
EXC Sınıfları (Execution Classes)
EN 1090'ın kritik kavramlarından biri EXC (Execution Class) sınıflandırmasıdır. Bu sınıflar, yapının güvenlik önemine göre imalat gereksinimlerini belirler.
EXC1 - Düşük Gereksinim
Uygulama alanları:
- Tarımsal binalar
- Küçük seralar
- Tek katlı basit yapılar
Özellikler:
- Temel kaynak gereksinimleri
- Sınırlı muayene
- Basit dokümantasyon
EXC2 - Standart Gereksinim
Uygulama alanları:
- Çoğu bina ve yapı
- Köprüler (düşük trafik)
- Endüstriyel tesisler
Özellikler:
EXC3 - Yüksek Gereksinim
Uygulama alanları:
- Yüksek binalar
- Büyük köprüler
- Stadyumlar
- Kritik altyapı
Özellikler:
- Kapsamlı kaynak prosedürleri
- Artırılmış NDT oranları
- Sıkı toleranslar
- Deneyimli kaynak koordinatörü
EXC4 - Çok Yüksek Gereksinim
Uygulama alanları:
- Nükleer tesisler
- Offshore yapılar
- Aşırı yüklenme durumunda felaket riski olan yapılar
Özellikler:
- En katı gereksinimler
- %100 NDT
- En sıkı toleranslar
- Kapsamlı dokümantasyon
EXC Seçim Kriterleri
EXC sınıfı belirlenirken değerlendirilen faktörler:
| Faktör | Değerlendirme |
|---|---|
| Sonuç sınıfı (CC) | Göçme durumunda can/mal kaybı riski |
| Servis kategorisi (SC) | Statik/dinamik/yorulma yüklemesi |
| Üretim kategorisi (PC) | Malzeme ve imalat karmaşıklığı |
EN 1090-2: Çelik Yapılar Teknik Gereksinimleri
EN 1090-2, çelik yapıların imalatı için detaylı teknik gereksinimleri içerir.
Malzeme Gereksinimleri
Çelik malzemeler:
- EN 10025 (Sıcak haddelenmiş yapısal çelikler)
- EN 10210 (Sıcak haddelenmiş içi boş profiller)
- EN 10219 (Soğuk şekillendirilmiş içi boş profiller)
İzlenebilirlik:
- Malzeme sertifikaları (EN 10204)
- Isı numarası izlenebilirliği
- EXC3/EXC4 için tam izlenebilirlik
Kesme ve Şekillendirme
Kesme yöntemleri:
- Mekanik kesme
- Termal kesme (oksi-gaz, plazma, lazer)
- Su jeti kesme
Gereksinimler:
- Kesim yüzey kalitesi
- Sertlik sınırları (termal kesimde)
- Çapak temizliği
Şekillendirme:
- Soğuk şekillendirme sınırları
- Sıcak şekillendirme gereksinimleri
- Minimum bükme yarıçapları
Delik Açma
Yöntemler:
- Delme
- Zımbalama (sınırlı kalınlıklarda)
- Termal kesme
Gereksinimler:
- Delik toleransları
- Zımbalama sonrası raybalama (EXC3/EXC4)
- Yüzey kalitesi
Kaynak Gereksinimleri
EN 1090-2, kaynak için EN ISO 3834 serisine referans verir.
EXC sınıfına göre EN ISO 3834 gereksinimleri:
| EXC | EN ISO 3834 Seviyesi |
|---|---|
| EXC1 | EN ISO 3834-4 (Temel) |
| EXC2 | EN ISO 3834-3 (Standart) |
| EXC3 | EN ISO 3834-2 (Kapsamlı) |
| EXC4 | EN ISO 3834-2 (Kapsamlı + ek) |
Kaynak prosedürleri:
- WPS (Kaynak Prosedür Şartnamesi)
- WPQR (Kaynak Prosedür Kalifikasyon Kaydı)
- Kaynakçı sertifikaları (EN ISO 9606-1)
Birleştirme Elemanları
Civatalı bağlantılar:
- EN 14399 (Ön gerilmeli civatalar)
- EN 15048 (Ön gerilmesiz civatalar)
- Sıkma momentleri ve yöntemleri
Kaynaklı bağlantılar:
- Bağlantı tasarım detayları
- Kaynak dikiş boyutları
- Muayene kriterleri
Yüzey Hazırlığı ve Koruma
Yüzey hazırlık dereceleri (EN ISO 8501-1):
- Sa 2½ (En yaygın)
- Sa 3 (Yüksek performans kaplamaları için)
Koruyucu sistemler:
- Boyama (EN ISO 12944)
- Galvanizleme (EN ISO 1461)
- Termal sprey kaplama
Toleranslar
EN 1090-2, iki tolerans sınıfı tanımlar:
Sınıf 1: Temel toleranslar Sınıf 2: Sıkı toleranslar (EXC3/EXC4 için gerekebilir)
Tolerans tipleri:
- İmalat toleransları
- Montaj toleransları
- Konumlandırma toleransları
Muayene ve Test
Tahribatsız Muayene (NDT)
EN 1090-2, EXC sınıfına göre minimum NDT oranlarını belirler:
| Kaynak Tipi | EXC2 | EXC3 | EXC4 |
|---|---|---|---|
| Alın kaynağı (çekme) | %10 | %20 | %100 |
| Alın kaynağı (basınç) | %5 | %10 | %50 |
| Köşe kaynağı | %5 | %10 | %20 |
NDT yöntemleri:
- Gözle Muayene (VT)
- Penetrant Muayene (PT)
- Manyetik Parçacık Muayene (MT)
- Ultrasonik Muayene (UT)
- Radyografik Muayene (RT)
Kabul Kriterleri
Kaynak hataları için EN ISO 5817 kabul seviyeleri:
| EXC | Kabul Seviyesi |
|---|---|
| EXC1 | D |
| EXC2 | C |
| EXC3 | B |
| EXC4 | B+ (ek gereksinimler) |
Gerçek Kalite Uzmanlığı, Sektörel Derinlikle Kazanılır
Temel standartlar sadece başlangıç. Her sektörün onlarca regülasyonu, yüzlerce gereksinimi var. Sektörünüzü seçin, derinlemesine öğrenin.
Her sektör programı: Tüm standartlar + Regülasyonlar + Güncel gereksinimler + Pratik uygulamalar
Kaynak Koordinasyonu
EN 1090-2, kaynak içeren imalat için Kaynak Koordinatörü gerektirir.
Kaynak Koordinatörü Yetkinlikleri
EN ISO 14731'e göre kaynak koordinatörü seviyeleri:
| Seviye | Eğitim | Uygulama Alanı |
|---|---|---|
| IWE (Mühendis) | Mühendislik + IWE kursu | EXC3, EXC4 |
| IWT (Teknolog) | Teknik eğitim + IWT kursu | EXC2, EXC3 |
| IWS (Uzman) | IWS kursu | EXC2 |
| IWP (Pratisyen) | IWP kursu | EXC1 |
Sorumluluklar
Kaynak koordinatörünün görevleri:
- Kaynak prosedürlerinin hazırlanması/onaylanması
- Kaynakçı kalifikasyonlarının takibi
- Kaynak sarf malzemelerinin kontrolü
- Kaynak muayenelerinin koordinasyonu
- Kaynak kayıtlarının tutulması
FPC Sistemi Gereksinimleri
Factory Production Control (FPC), EN 1090-1'in temel gereksinimi olan fabrika üretim kontrol sistemidir.
FPC Dokümantasyonu
Kalite el kitabı içeriği:
- Organizasyon şeması
- Sorumluluklar ve yetkiler
- Prosedür listesi
- Kayıt formları
Prosedürler:
- Satın alma ve malzeme kontrolü
- Kesme, delme, şekillendirme
- Kaynak
- Birleştirme (civatalı/kaynaklı)
- Yüzey hazırlığı ve koruma
- Muayene ve test
- Uygunsuzluk yönetimi
- İzlenebilirlik
- Kalibrasyon
Kayıt Gereksinimleri
Tutulması gereken kayıtlar:
Malzeme kayıtları:
- Malzeme sertifikaları
- Giriş muayene kayıtları
- İzlenebilirlik matrisi
Üretim kayıtları:
- İş emirleri
- Muayene raporları
- NDT raporları
- Düzeltici faaliyet kayıtları
Personel kayıtları:
- Kaynakçı sertifikaları
- NDT operatör sertifikaları
- Eğitim kayıtları
Belgelendirme Süreci
Adım 1: Hazırlık
- EXC sınıfını belirle
- FPC sistemini kur
- Prosedürleri dokümante et
- Personel kalifikasyonlarını tamamla
Adım 2: İç Denetim
- FPC sistemini uygula
- İç denetim yap
- Eksiklikleri gider
Adım 3: Onaylanmış Kuruluş Seçimi
- Akredite belgelendirme kuruluşu seç
- Başvuru yap
- Kapsam belirle (EXC sınıfı, malzeme grubu)
Adım 4: Belgelendirme Denetimi
Aşama 1 - Doküman incelemesi:
- FPC dokümantasyonu
- Prosedürler
- Kayıtlar
Aşama 2 - Saha denetimi:
- Üretim tesisi ziyareti
- Uygulama doğrulaması
- Personel görüşmeleri
- Kayıt kontrolü
Adım 5: Sertifikasyon
- Uygunsuzlukların kapatılması
- FPC sertifikası düzenlenmesi
- CE işareti kullanım hakkı
Adım 6: Gözetim
- Yıllık gözetim denetimleri
- 3 yılda bir yeniden belgelendirme
CE İşareti ve DoP
CE İşareti İçeriği
Ürün üzerindeki CE işareti şunları içermelidir:
- CE logosu
- Onaylanmış kuruluş numarası
- İmalatçı adı/adresi
- Son iki rakamı (işaret yılı)
- DoP referans numarası
- Ürün tipi
DoP İçeriği
PERFORMANS BEYANI (DoP)
No: ABC-2024-001
1. Ürün tipi: Yapısal çelik bileşenler
2. Kullanım amacı: Bina ve inşaat işleri
3. İmalatçı: XYZ Çelik A.Ş.
4. FPC Sertifikası: 1234-CPR-0001
5. Harmonize standart: EN 1090-1:2009+A1:2011
6. Onaylanmış kuruluş: 1234 - ABC Notified Body
7. Beyan edilen performans:
- EXC2
- Kaynak: EN ISO 3834-3
- Toleranslar: Sınıf 1
8. Tarih/İmza
Sık Yapılan Hatalar
Hata 1: Yanlış EXC Seçimi
Sorun: Yapının gerektirdiğinden düşük EXC sınıfı seçilmesi.
Sonuç: Yetersiz kalite kontrol, güvenlik riski.
Çözüm: Tasarımcı/mühendis ile koordineli EXC belirleme.
Hata 2: Eksik İzlenebilirlik
Sorun: Malzeme izlenebilirliğinin kopması.
Sonuç: Denetimde uygunsuzluk, ürün geri çağırma riski.
Çözüm: Üretim boyunca izlenebilirlik sistemini işlet.
Hata 3: Kaynakçı Sertifika Takip Eksikliği
Sorun: Süresi dolmuş kaynakçı sertifikaları.
Sonuç: Geçersiz kaynak işlemi, yeniden işleme maliyeti.
Çözüm: Sertifika geçerlilik takip sistemi kur.
Hata 4: NDT Oranlarının Karşılanmaması
Sorun: Minimum NDT oranlarının altında muayene.
Sonuç: Denetimde uygunsuzluk.
Çözüm: Üretim planlamasında NDT'yi dahil et.
Sektörel Uygulama Örnekleri
Çelik Bina İmalatı
- Tipik EXC: EXC2
- Kritik bileşenler: Kolon-kiriş bağlantıları
- Önemli NDT: Alın kaynakları
Köprü İmalatı
- Tipik EXC: EXC3
- Kritik bileşenler: Ana taşıyıcılar, bağlantı plakaları
- Önemli NDT: Yorulma kritik bölgeler
Vinç ve Kaldırma Ekipmanları
- Tipik EXC: EXC3
- Kritik bileşenler: Bomlar, yük taşıyan bileşenler
- Önemli NDT: Tüm alın kaynakları
Sıkça Sorulan Sorular
EN 1090 sertifikası ne kadar sürer?
Hazırlık durumuna bağlı olarak 3-6 ay. FPC sistemi kurulu, personel kalifikasyonları tamam ise süreç hızlanır.
EXC1 için belgelendirme gerekli mi?
EXC1 için FPC sistemi ve onaylanmış kuruluş denetimi gereklidir, ancak gereksinimler daha basittir.
Birden fazla EXC sınıfında üretim yapılabilir mi?
Evet. İmalatçı sertifikalı olduğu en yüksek EXC sınıfına kadar üretim yapabilir.
EN 1090 ve ISO 9001 ilişkisi nedir?
EN 1090 FPC gereksinimleri ISO 9001 ile örtüşür. ISO 9001 sertifikası avantaj sağlar ama EN 1090 için yeterli değildir. Spesifik EN 1090 gereksinimleri ayrıca karşılanmalıdır.
Hangi onaylanmış kuruluşlar EN 1090 belgelendirmesi yapar?
TÜRKAK tarafından akredite, CPR kapsamında EN 1090 için onaylanmış kuruluşlar. Türkiye'de TSE ve özel belgelendirme kuruluşları bu hizmeti verir.
EN 1090, yapısal çelik ve alüminyum imalatının kalite güvencesidir. Doğru EXC sınıfı seçimi, etkin FPC sistemi ve yetkin personel ile uyumlu üretim mümkündür.
