ISO 3834 Nedir?
Kaynak işlemi özel bir prosestir. Bitmiş ürünün üzerinden bakarak kaynağın kalitesini tam olarak anlayamazsınız. Röntgen çekebilirsiniz, ultrasonik muayene yapabilirsiniz ama bunlar bile her kusuru yakalamayabilir. Bu yüzden kaynak kalitesi, sonuçtan çok süreç kontrolüyle güvence altına alınır. İşte ISO 3834 tam da bunu yapar.
ISO 3834 Ne Demek?
ISO 3834, metalik malzemelerin ergitme kaynağıyla birleştirilmesinde kalite gereksinimlerini belirleyen uluslararası bir standart serisidir. Standardın tam adı "Metalik malzemelerin ergitme kaynağı için kalite gereksinimleri" şeklindedir.
Standart şu temel soruyu yanıtlar: Kaliteli kaynak yapmak için hangi sistemlere, personele, ekipmana ve kontrollere sahip olmalısınız?
ISO 3834 tek başına bir belgelendirme standardı olarak kullanılabileceği gibi, EN 1090 (çelik yapı), EN 15085 (demir yolu araçları) gibi sektörel standartların kaynak kalitesi gereksinimi olarak da referans alınır.
Üç Kalite Seviyesi
ISO 3834'ün en önemli özelliklerinden biri, üç farklı kalite seviyesi sunmasıdır. Her kuruluşun aynı seviyede kontrol uygulaması gerekmez. Ürün riski, karmaşıklık ve müşteri gereksinimlerine göre uygun seviye seçilir.
ISO 3834-2: Kapsamlı Kalite Gereksinimleri
En yüksek seviye. Kritik kaynak uygulamaları için. Basınca maruz kaplar, nükleer ekipman, yüksek dayanım gereksinimi olan taşıyıcı çelik yapılar, açık deniz platformları gibi uygulamalar bu kategoridedir.
Bu seviyede her şey en ince detayına kadar kontrol edilir. Tasarım gözden geçirmesinden son muayeneye, kaynak personelinin yetkinliğinden tüketim malzemelerinin depolanmasına kadar tüm süreçler detaylı gereksinimlere tabidir.
ISO 3834-3: Standart Kalite Gereksinimleri
Orta seviye. Genel amaçlı kaynak uygulamaları için. Standart çelik yapılar, basınç ekipmanlarının büyük bölümü, gemi inşası, boru hatları bu kategoriye girebilir.
Kapsamlı seviyeyle karşılaştırıldığında bazı gereksinimler sadeleştirilmiştir. Ancak temel kontroller hala geçerlidir.
ISO 3834-4: Temel Kalite Gereksinimleri
En düşük seviye. Basit kaynak uygulamaları için. Düşük riskli yapılar, basit birleşimler, kritik olmayan imalatlar.
Gereksinimler minimuma indirilmiştir ancak temel kurallar yine de geçerlidir.
Doğru Seviyeyi Nasıl Seçersiniz?
Seviye seçimi birkaç faktöre bağlıdır:
- Ana malzeme ve kalınlık
- Kaynak prosesinin karmaşıklığı
- Ürünün güvenlik kritikliği
- Müşteri veya mevzuat gereksinimleri
- İlgili ürün standardı (EN 1090, EN 15085 vb.)
Genellikle ürün standardı hangi ISO 3834 seviyesinin uygulanacağını belirler. Örneğin EN 1090-2 uygulama sınıfına (EXC1-EXC4) göre ISO 3834 seviyesini tanımlar.
Temel Gereksinimler
ISO 3834'ün ana gereksinimleri aşağıdaki gibidir:
Tasarım Gözden Geçirmesi
Kaynak tasarımı imalata başlamadan önce gözden geçirilmelidir. Kaynak ağzı tasarımı, malzeme seçimi, kaynak prosesi seçimi, muayene gereksinimleri ve toleranslar değerlendirilir.
Amaç: İmalat başladıktan sonra sorun yaşamak yerine tasarım aşamasında potansiyel problemleri belirlemek.
Taşerona Verme
Kaynak işleri taşerona veriliyorsa, taşeron da ISO 3834 gereksinimlerini karşılamalıdır. Taşeron seçimi, değerlendirmesi ve kontrolü sistematik olarak yapılmalıdır.
Kaynak Personeli
ISO 3834'ün en önemli gereksinim alanlarından biri personel yetkinliğidir:
Kaynakçılar: ISO 9606 serisine göre yetkilendirilmelidir. Bu standart kaynakçı beceri sınavını tanımlar. Hangi proseste, hangi malzemede, hangi pozisyonda, hangi kaynak ağzı tipinde yetkin olduğunuz belgelenir.
Kaynak operatörleri: ISO 14732'ye göre yetkilendirilir. Mekanize ve otomatik kaynak ekipmanlarını kullanan personel bu kapsamdadır.
Muayene personeli: Tahribatsız muayene (NDT) personeli ilgili standartlara göre sertifikalanmalıdır.
Kaynak Koordinasyon Personeli
Bu ISO 3834'ün belki de en kritik gereksinimidir. Kuruluşun kaynak faaliyetlerini koordine edecek yetkin bir kişi bulunmalıdır. ISO 14731 standardı kaynak koordinasyon personelinin görev ve sorumluluklarını tanımlar.
Üç seviye kaynak koordinasyon personeli tanımlanır:
IWE (International Welding Engineer): Uluslararası Kaynak Mühendisi. En yüksek yetkinlik seviyesi. Kapsamlı kalite gereksinimlerinde (ISO 3834-2) genellikle IWE gerekir.
IWT (International Welding Technologist): Uluslararası Kaynak Teknoloğu. Orta seviye yetkinlik. Standart kalite gereksinimlerinde (ISO 3834-3) IWT yeterli olabilir.
IWS (International Welding Specialist): Uluslararası Kaynak Uzmanı. Temel seviye yetkinlik. Temel kalite gereksinimlerinde (ISO 3834-4) IWS kabul edilebilir.
Kaynak koordinatörü; kaynak prosedürlerinin hazırlanması, kaynakçı yetkilendirmesi, malzeme kontrolü, muayene planlama, kaynak kalite sorunlarının çözümü gibi konulardan sorumludur.
WPS ve WPQR
Kaynak kalitesinin temel taşlarından ikisi: WPS ve WPQR.
WPS (Welding Procedure Specification) - Kaynak Prosedür Şartnamesi
Bir kaynağın nasıl yapılacağını tanımlayan dokümandır. İçeriği:
- Kaynak prosesi (MIG/MAG, TIG, elektrik ark vb.)
- Ana malzeme ve kalınlık
- Kaynak ağzı detayları
- Kaynak pozisyonu
- Ön ısıtma ve pasolar arası sıcaklık
- Kaynak parametreleri (akım, gerilim, ilerleme hızı)
- Tüketim malzemeleri (kaynak teli, gaz, flux)
- Isıl işlem gereksinimleri
WPS, kaynakçıya "bu işi tam olarak böyle yap" diyen talimattır. Her kaynak bağlantısı için uygun bir WPS bulunmalıdır.
WPQR (Welding Procedure Qualification Record) - Kaynak Prosedürü Yeterlilik Kaydı
WPS'in geçerliliğini kanıtlayan dokümandır. Bir test parçası üzerinde WPS'e uygun kaynak yapılır, ardından tahribatlı ve tahribatsız muayeneler gerçekleştirilir. Sonuçlar kabul kriterlerini karşılıyorsa WPQR onaylanır.
WPQR olmadan WPS geçerli değildir. Her yeni kaynak prosedürü öncelikle WPQR ile doğrulanmalıdır.
Ana Malzeme ve Tüketim Malzemesi Yönetimi
ISO 3834, kaynak malzemelerinin yönetimi konusunda net gereksinimler koyar:
Ana malzeme: Sertifika kontrolü (3.1 veya 3.2 belgesi), depolama, izlenebilirlik, malzeme tanımlama.
Tüketim malzemeleri: Kaynak teli, kaynak gazı, flux, kaynak tozu. Bunların doğru depolanması, kurutulması (özellikle bazik elektrotlar), şarj kontrolü ve izlenebilirliği sağlanmalıdır.
Malzeme karışıklığı kaynak hatalarının en yaygın nedenlerinden biridir. Bu yüzden malzeme yönetimi sistematik olmalıdır.
Kaynak Sonrası Isıl İşlem
Bazı kaynak uygulamaları kaynak sonrası ısıl işlem (PWHT - Post Weld Heat Treatment) gerektirir. Amaç: kalıntı gerilimleri azaltmak, mekanik özellikleri iyileştirmek, korozyon direncini artırmak.
ISO 3834, ısıl işlem gereksinimlerinin belirlenmesini, prosedürlerinin oluşturulmasını ve kayıtlarının tutulmasını ister. Isıl işlem parametreleri (sıcaklık, süre, ısıtma/soğutma hızı) dokümante edilmeli ve kontrol edilmelidir.
Gerçek Kalite Uzmanlığı, Sektörel Derinlikle Kazanılır
Temel standartlar sadece başlangıç. Her sektörün onlarca regülasyonu, yüzlerce gereksinimi var. Sektörünüzü seçin, derinlemesine öğrenin.
Her sektör programı: Tüm standartlar + Regülasyonlar + Güncel gereksinimler + Pratik uygulamalar
Muayene ve Test Gereksinimleri
Kaynak muayenesi, ISO 3834'ün vazgeçilmez bir bileşenidir. Muayene üç aşamada yapılır:
Kaynak Öncesi Muayene
Kaynak ağzı hazırlığı, birleşim uyumu, malzeme durumu, ön ısıtma kontrolü, WPS uygunluğu kontrol edilir.
Kaynak Esnası Muayene
Kaynak parametreleri, paso sırası, pasolar arası sıcaklık, görünür kusurlar izlenir.
Kaynak Sonrası Muayene
Görünsel muayene (VT): Her kaynak için zorunlu. Yüzey kusurlarını tespit eder.
Tahribatsız muayene (NDT): EN ISO 17635 standardına göre belirlenen yöntemler uygulanır. Radyografik muayene (RT), ultrasonik muayene (UT), manyetik parçacık muayenesi (MT), penetrant muayene (PT) gibi yöntemler kullanılabilir.
Tahribatlı muayene: Mekanik testler (çekme, eğilme, çarpma, sertlik) WPQR kapsamında ve üretim test parçalarında yapılır.
Muayene kapsamı ve kabul kriterleri uygulanan standart ve kalite seviyesine göre belirlenir.
Dokümantasyon ve İzlenebilirlik
ISO 3834 kapsamlı bir dokümantasyon gerektirir:
- WPS ve WPQR kayıtları
- Kaynakçı ve kaynak operatörü sertifikaları
- Malzeme sertifikaları
- Muayene raporları ve NDT sonuçları
- Isıl işlem kayıtları
- Uygunsuzluk ve düzeltici faaliyet kayıtları
- Kaynak koordinatörü atama kayıtları
İzlenebilirlik özellikle önemlidir. Bitmiş ürün üzerindeki her kaynağın; kimin yaptığını, hangi WPS ile yapıldığını, hangi malzeme kullanıldığını, hangi muayenelerden geçtiğini takip edebilmek gerekir.
EN 1090 ile İlişki
EN 1090, çelik ve alüminyum taşıyıcı yapıların imalatı ve montajı için Avrupa standardıdır. CE işaretlemesi için zorunludur.
EN 1090-2 (çelik yapılar) dört uygulama sınıfı tanımlar:
- EXC1: ISO 3834-4 (temel) yeterli
- EXC2: ISO 3834-3 (standart) gerekli
- EXC3: ISO 3834-2 (kapsamlı) gerekli
- EXC4: ISO 3834-2 (kapsamlı) + ek gereksinimler
Çelik yapı imalatı yapan herhangi bir firma EN 1090 kapsamında ISO 3834'ü uygulamak zorundadır. Bu zorunluluk, ISO 3834'ü Avrupa pazarında faaliyet gösteren imalatçılar için kritik bir standart haline getirmektedir.
EN 15085 ile İlişki
EN 15085, demir yolu araçlarının ve bileşenlerinin kaynaklı imalatı için standarttır. Bu standart da kaynak kalite gereksinimleri için ISO 3834'e atıfta bulunur.
Demir yolu sektöründe faaliyet gösteren imalatçılar, EN 15085 belgelendirmesi için ISO 3834 gereksinimlerini karşılamalıdır. Sertifikasyon seviyeleri (CL1-CL4) ISO 3834 seviyeleriyle eşlenir.
ISO 9001 ile İlişki
ISO 3834, ISO 9001'in yerine geçmez; onu tamamlar. ISO 9001 genel kalite yönetim sistemi gereksinimleri sunarken, ISO 3834 kaynak prosesine özgü teknik gereksinimleri detaylandırır.
Bir imalatçının hem ISO 9001 hem de ISO 3834 sertifikasına sahip olması yaygın bir uygulamadır. ISO 9001 yönetim sistemini, ISO 3834 kaynak kalitesini güvence altına alır.
Kimler ISO 3834'e İhtiyaç Duyar?
Çelik yapı imalatçıları: EN 1090 kapsamında CE işaretlemesi için zorunlu.
Basınçlı kap imalatçıları: PED (Pressure Equipment Directive) uyumu için kaynak kalite sistemi gerekli.
Gemi inşa sanayii: Gemi yapımında kaynak kalitesi kritik öneme sahiptir.
Boru hattı imalatçıları: Petrol, gaz ve su boru hatlarında kaynak kalitesi güvenlik açısından kritiktir.
Demir yolu sanayii: EN 15085 kapsamında kaynak kalite sistemi zorunlu.
Otomotiv: Kaynak uygulamaları içeren otomotiv parçaları.
Enerji sektörü: Enerji santrali ekipmanları, rüzgar türbini kuleleri.
Belgelendirme Süreci
ISO 3834 belgelendirmesi şu adımlarla gerçekleşir:
Seviye belirleme: Hangi ISO 3834 seviyesinin uygulanacağı belirlenir.
Mevcut durum analizi: Kuruluşun mevcut kaynak kalite uygulamaları değerlendirilir.
Sistem kurulumu: Kaynak koordinatörü atanır, WPS/WPQR hazırlanır, kaynakçı yetkilendirmeleri yapılır, prosedürler oluşturulur.
Uygulama: Sistem hayata geçirilir, eğitimler verilir.
İç denetim: Sistemin etkinliği iç kaynaklarla denetlenir.
Belgelendirme denetimi: Bağımsız belgelendirme kuruluşunun denetimi.
Acadezone ile ISO 3834 Yetkinliği
Kaynak kalite yönetimi konusunda bilgi ve beceri geliştirmek isteyenler için Acadezone kapsamlı eğitim programları sunmaktadır. ISO 3834 gereksinimleri, WPS hazırlama, kaynak muayenesi, kaynak koordinasyonu ve EN 1090 uyumu konularında pratik bilgi edinebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
ISO 3834 zorunlu mu?
Tek başına yasal zorunluluk yoktur. Ancak EN 1090 (çelik yapı CE işaretlemesi) ve EN 15085 (demir yolu) gibi sektörel standartlar ISO 3834'ü zorunlu kılar. Bu sektörlerde faaliyet gösteren imalatçılar için fiilen zorunludur.
ISO 3834 ile ISO 9001 arasındaki fark nedir?
ISO 9001 genel kalite yönetim sistemi standardıdır; her sektöre uygulanabilir. ISO 3834 ise kaynak prosesine özgü teknik kalite gereksinimlerini tanımlar. Birbirinin yerine geçmez, birbirini tamamlar.
WPS olmadan kaynak yapılabilir mi?
ISO 3834 kapsamında hayır. Her kaynak bağlantısı için onaylanmış bir WPS bulunmalıdır. WPS'siz kaynak, standart ihlalidir ve ciddi kalite sorunlarına yol açabilir.
IWE olmadan ISO 3834-2 uygulanabilir mi?
Kapsamlı kalite gereksinimleri (ISO 3834-2) için kaynak koordinasyon personelinin yetkinlik seviyesi genellikle IWE düzeyinde olmalıdır. Ancak bazı durumlarda, üretim karmaşıklığına ve malzeme türüne bağlı olarak IWT kabul edilebilir.
Kaynakçı sertifikası ne kadar geçerli?
ISO 9606'ya göre kaynakçı sertifikası 3 yıl geçerlidir. Ancak her 6 ayda bir kaynakçının çalışmaya devam ettiğinin ve yetkinliğinin sürdüğünün doğrulanması gerekir.
ISO 3834 hangi kaynak proseslerini kapsar?
Standart tüm ergitme kaynak proseslerini kapsar: MIG/MAG, TIG, elektrik ark kaynağı (MMA/SMAW), toz altı kaynağı (SAW), plazma kaynağı ve diğer ergitme prosesleri. Lehimleme ve basınç kaynağı bu standardın kapsamı dışındadır.
