6 Şapka Tekniği Nedir?

Bir toplantida herkesin ayni anda farkli seyleri tartistigini hic yasadiniz mi? Biri verilere odaklanmaya calisirken digeri duygusal tepkiler veriyor, bir baskasi riskleri siralirken bir digeri fikirler uretmeye calisiyor. Sonucta toplanti biter ama ortaya net bir karar cikmaz. Bu kaos, dusunmenin yapilandirilmamasindan kaynaklanir.

6 Sapka Teknigi (Six Thinking Hats), Malta asilli dusunur ve psikolog Edward de Bono tarafindan 1985 yilinda gelistirilmis bir paralel dusunme yontemidir. Temel fikri basittir: Dusunmeyi alti farkli "sapka" ile temsil edilen alti farkli perspektife ayirmak ve herkesin ayni anda ayni perspektiften bakmasini saglamak.

Geleneksel tartismada, katilimcilar kendi pozisyonlarini savunur. 6 Sapka Teknigi'nde ise herkes ayni anda ayni sapkayi takar; yani ayni perspektiften bakar. Bu yaklasim, tartismayi is birligine donusturur, ego catismalarini azaltir ve cok daha verimli sonuclar uretir.

Edward de Bono Kimdir?

Edward de Bono (1933-2021), yanal dusunme (lateral thinking) kavraminin yaraticisi olarak bilinen Malta asilli dusunur, yazar ve psikologdur. Oxford, Cambridge, Harvard gibi universitelerde calismis; 80'den fazla kitap yazmistir. "Lateral Thinking", "Six Thinking Hats" ve "Serious Creativity" en bilinen eserleri arasindadir.

De Bono'nun temel tezi suydu: Dusunme, dogal bir yetenek olarak birakilamayacak kadar onemlidir; ogretilmesi ve yapilandirilmasi gerekir. 6 Sapka Teknigi, bu tezin en yaygin kullanilan pratik araclarindan biri haline gelmistir.

Altı Şapkanın Anlamları

Her sapka bir renk ile temsil edilir ve her renk belirli bir dusunme turunu simgeler. Asagida her sapkanin detayli aciklamasi yer almaktadir.

Beyaz Şapka: Bilgi ve Veriler

Beyaz sapka taktiginizda, sadece olgularla, verilerle ve bilgiyle ilgilenirsiniz. Yoruma, duyguya veya fikre yer yoktur. "Elimizde hangi veriler var?", "Hangi bilgiye ihtiyacimiz var?", "Bu bilgiyi nereden elde edebiliriz?" sorulari sorulur.

Temel islevleri:

Mevcut verileri ve istatistikleri inceleme
Bilgi boslluklarini tespit etme
Tarafsiz, objektif bilgileri masaya yatirma
Kaynaklarin guvenilirligini sorgulama

Ornek: "Gecen ceyrek satislarimiz %12 dustu. Musteri sikayet sayisi 45'ten 78'e cikti. Rakip X, pazara yeni bir urun surdu."

Kırmızı Şapka: Duygular ve Sezgiler

Kirmizi sapka, duygulara, sezgilere ve ic hislere alan acar. Burada mantiksal gerekce gosterme zorunlulugu yoktur. "Bu fikir hakkinda ne hissediyorum?" sorusu sorulur. Kirmizi sapkanin ozel bir kurali vardir: Duygularin nedenini aciklamak gerekmez.

Temel islevleri:

Katilimcilarin duygusal tepkilerini ifade etmeleri
Sezgilerin ve ic goruslerin paylassilmasi
Hoslanma/hoslanmama ifadelerinin meşru hale gelmesi
Rasyonellik baskisindan gecici kurtulus

Ornek: "Bu proje beni heyecanlandiriyor." veya "Bir seyler yanlis gidecek gibi hissediyorum ama nedenini tam aciklayamiyorum."

Siyah Şapka: Dikkatli Düşünme ve Riskler

Siyah sapka, dikkatli, temkinli ve elestirel dusunmeyi temsil eder. Riskleri, tehlikeleri, zayif noktalari ve potansiyel sorunlari tespit etmeye odaklanir. Bir fikrin neden ise yaramayabilecegini mantiksal olarak ortaya koyar.

Temel islevleri:

Riskleri ve tehlikeleri belirleme
Potansiyel basarisizlik noktalarini tespit etme
Mantiksal elestirel cikarimlari yapma
Yasal, etik veya teknik engelleri ortaya koyma

Ornek: "Bu plani uygularsak butce %30 asabilir. Ayrica regulatuvar onay sureci altı ay uzayabilir."

Onemli not: Siyah sapka, negatiflik degil, dikkatli dusunmedir. En degerli sapklardan biridir cunku olasi problemleri onceden gormeyi saglar. Ancak toplantilarda asiri kullanimi motivasyonu kirir; bu nedenle diger sapkalarla dengelenmesi gerekir.

Sarı Şapka: İyimserlik ve Faydalar

Sari sapka, olumlu dusunmeyi ve iyimser bakis acisini temsil eder. Bir fikrin neden ise yarayabilecegini, hangi faydalari saglayacagini ve hangi firsatlari sundugunu arastirir.

Temel islevleri:

Fayda ve avantajlari ortaya koyma
Firsatlari tespit etme
En iyi senaryo analizini yapma
Fikrin deger onerisini formullestirme

Ornek: "Bu urun lansmanini basariyla tamamlarsak, pazardaki payimizi %15 artirabilir ve yeni bir musteri segmentine erisebiliriz."

Yeşil Şapka: Yaratıcılık ve Yeni Fikirler

Yesil sapka, yaratici dusunmenin, yeni fikirlerin ve alternatiflerin uretildigi alanadir. Burada yargilama yoktur; her fikir, ne kadar sira disi olursa olsun, hosgeldir. De Bono'nun yanal dusunme (lateral thinking) kavrami, yesil sapkanin temelini olusturur.

Temel islevleri:

Yeni fikirler ve alternatifler uretme
Mevcut yaklassimlara farkli acidan bakma
Provokasyon tekniklerini kullanma
"Ya ... olsaydi?" sorulari sorma

Ornek: "Ya bu urunu fiziksel magaza yerine tamamen online satsak? Ya fiyatlandirma modelini abonelik bazli yapsak?"

Mavi Şapka: Süreç Yönetimi ve Kontrol

Mavi sapka, dusunme surecinin kendisini yonetir. Hangi sapkanin ne zaman takililacagina, gundeme, zaman yonetimine ve sonuclarin ozetlenmesine karar verir. Mavi sapka, genellikle toplanti yoneticisi veya fasilitatör tarafindan kullanilir.

Temel islevleri:

Toplanti gundemini belirleme
Sapka sirasini ve suresini yonetme
Tartismayi odakta tutma
Sonuclari ozetleme ve eylem maddelerine donusturme

Ornek: "Simdi 5 dakika boyunca yesil sapka takiyoruz. Herkes alternatif cozumler onersin. Ardindan siyah sapkayla riskleri degerlendirecegiz."

Mavi sapka hakkinda daha detayli bilgi icin Mavi Sapka Teknigi Nedir? yazimizia goz atabilirsiniz.

Altı Şapka Özet Tablosu

Şapka Rengi	Temsil Ettiği Düşünme	Anahtar Soru	Simge
Beyaz	Bilgi ve veriler	"Ne biliyoruz?"	Kagit, veri
Kırmızı	Duygular ve sezgiler	"Ne hissediyoruz?"	Kalp, ates
Siyah	Riskler ve dikkatli dusunme	"Ne yanlis gidebilir?"	Yargic, dikkat
Sarı	Iyimserlik ve faydalar	"Neden ise yarar?"	Gunes, isik
Yeşil	Yaraticilik ve yeni fikirler	"Baska ne olabilir?"	Bitki, filiz
Mavi	Surec yonetimi ve kontrol	"Nasil dusunmeliyiz?"	Gokyuzu, meta

6 Şapka Tekniği Toplantılarda Nasıl Uygulanır?

Hazırlık Aşaması

Konuyu tanimlayin: Toplantinin odak noktasini net olarak belirleyin.
Katilimcilari secin: Ideal katilimci sayisi 4-8 kisidir. Farkli departmanlardan temsilciler dahil edin.
Fasilitatoru belirleyin: Mavi sapka rolu ustlenecek bir kisi secin.
Sure planlayin: Genel kural olarak her sapka icin 5-10 dakika ayirin. Toplam sure 45-90 dakika olmalidir.
Malzemeleri hazirlain: Beyaz tahta veya dijital bir paylasim araci, her sapka icin ayri bir alan olusturun.

Uygulama Adımları

Adim 1 - Mavi Sapka (Acilis): Fasilitator toplantinin amacini, gundemini ve sapka sirasini aciklar.

Adim 2 - Beyaz Sapka: Herkes mevcut verileri, olculari ve bilgileri paylasissir. Yorum yapilmaz; sadece olgular konusulur.

Adim 3 - Kirmizi Sapka: Herkes duygularini ve ilk tepkilerini paylasir. Gerekcelendirme beklenmez; icten gelen hisler ifade edilir.

Adim 4 - Sari Sapka: Konunun olumlu yonleri, firsatlari ve potansiyel faydalari tartissilir.

Adim 5 - Siyah Sapka: Riskler, engeller, zayif noktalar ve potansiyel sorunlar ortaya konulur.

Adim 6 - Yesil Sapka: Alternatif cozumler, yeni fikirler ve yaratici oneriler uretilir.

Adim 7 - Mavi Sapka (Kapanis): Fasilitator tum sapkalardan cikarilanlari ozetler, kararlari ve eylem maddelerini netlestirir.

Sapka Sıralaması Esnektir

Yukaridaki siralama bir oneridir; kesin bir kural degildir. Duruma gore siralama degistirilebilir:

Durum	Önerilen Sıralama
Yeni bir fikir degerlendirme	Mavi > Beyaz > Sari > Siyah > Yesil > Kirmizi > Mavi
Sorun cozme	Mavi > Beyaz > Kirmizi > Siyah > Yesil > Sari > Mavi
Strateji gelistirme	Mavi > Beyaz > Yesil > Sari > Siyah > Kirmizi > Mavi
Kriz yonetimi	Mavi > Kirmizi > Beyaz > Siyah > Yesil > Sari > Mavi

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

6 Şapka Tekniğinin Faydaları

1. Paralel Düşünme Sağlar

Geleneksel tartismada herkes farkli yonde ceker. 6 Sapka Teknigi'nde herkes ayni anda ayni yonde dusunur. Bu, tartisma yerine is birligi yaratir.

2. Ego Çatışmalarını Azaltır

"Ben bu fikre karsiyim" yerine "Siyah sapka taktigimizda su riskleri goruyoruz" demek, kisileri fikirlerinden ayirir. Elestiri kisiye degil, duruma yonelir.

3. Sessiz Katılımcılara Alan Açar

Toplantilarda genellikle en sesli kisiler hakim olur. 6 Sapka Teknigi, her katilimcidan her sapkada katkim bekler. Bu, ictovat kisiliklerin de fikirlerini paylasmasina olanak tanir.

4. Toplantı Süresini Kısaltır

Yapilandirilmis bir surec, gereksiz tekrarlari ve konu disina cikmalari azaltir. Deneyimler, 6 Sapka Teknigi kullanan toplantilarin geleneksel toplantilara gore %50'ye varan sure tasarrufu saglayabildigini gostermektedir.

5. Daha Kapsamlı Değerlendirme

Her konu alti farkli perspektiften incelendigi icin, atlanan noktalar minimize olur. Ozellikle siyah ve sari sapka kombinasyonu, dengelibir risk-firsat degerlendirmesi saglar.

6. Yaratıcılığı Teşvik Eder

Yesil sapka asamasi, yargilanma korkusu olmadan fikir uretme ortami yaratir. Bu, klasik beyin firtinasina gore daha yapilandirilmis ama ayni olcude ozgur bir yaraticilik alani sunar.

6 Şapka Tekniği ile Diğer Yöntemlerin Karşılaştırması

Kriter	6 Şapka Tekniği	Beyin Fırtınası	SWOT Analizi	De Bono'nun Yanal Düşünme
Yapilsal duzey	Yuksek	Dusuk	Orta	Dusuk-Orta
Odak	Cok perspektifli dusunme	Fikir uretme	Stratejik degerlendirme	Alternatif dusunme kaliplari
Katilimci sayisi	4-8 (ideal)	5-15	3-10	1-10
Sure	45-90 dk	20-60 dk	30-60 dk	Degisken
Duygulara alan acar mi	Evet (kirmizi sapka)	Sinirli	Hayir	Sinirli
Risk analizi iceriyor mu	Evet (siyah sapka)	Hayir	Evet (T-threats)	Hayir
Fasilitator gereksinimi	Yuksek	Orta	Dusuk	Dusuk

Uygulama İpuçları ve Sık Yapılan Hatalar

İpuçları

Sapka gecislerini net yapin: Her sapka degisiminde acikca belirtin. "Simdi siyah sapka takiyoruz" gibi ifadeler kullanin.
Zamanlamaya sadik kalin: Her sapka icin belirlenen sureden sapilmasin. Fasilitator zamani yonetmelidir.
Ilk birkac uygulamada sabirl olun: Ekip teknige alisana kadar tulusu cikabilir. 3-4 oturum sonra dogallaşir.
Fiziksel sapkalar kullanin: Gercek renkli sapkalar veya kartlar kullanmak, konsepti somutlastirir ve eglenceli hale getirir.
Kayit tutun: Her sapkada ortaya cikan fikirleri, verileri ve kararlari not edin.

Sık Yapılan Hatalar

Siyah sapkaya cok zaman ayirmak: Turk is kulturunde elestirel dusunmeye agirlik verilme egilimi vardir. Siyah sapkanin hakimiyetinde diger perspektifler siliklesir.
Kirmizi sapkayi atlamak: Duygulari "profesyonel olmayan" bulmak yaygin bir hatdir. Oysa kiirmizi sapka, bastirilan duygularin daha sonra karar almaya zarar vermesini onler.
Sapkalari karistirmak: Beyaz sapka sirasinda yorum yapmak veya siyah sapka sirasinda fikir uretmek en sik yapilan hatadir. Fasilitator bu karisikliklari aninda duzeltmelidir.
Mavi sapkayi ihmal etmek: Surec yonetimi olmadan teknik islemez. Mavi sapka rolunu ustlenen guclu bir fasilitator sart.