Mavi Şapka Tekniği Nedir?
Bir orkestrada her muzisyen kendi partisyonunu mukemmel calabilir. Ancak bir sef olmadan, bu bireysel mukemmellikler bir kakofoni uretir. Orkestra sefi ne nota calar ne de enstruman tutardir; onun gorevi muzik yapma surecini yonetmektir. Iste mavi sapka, Edward de Bono'nun 6 Sapka Teknigi icindeki orkestra sefidir.
Mavi sapka, diger bes sapkadan temelden farklidir. Beyaz, kirmizi, siyah, sari ve yesil sapkalar dusunmenin icerigini belirlerken; mavi sapka dusunmenin surecini yonetir. "Ne dusunmeliyiz?" sorusu yerine "Nasil dusunmeliyiz?" sorusunu sorar. Bu, onu diger tum sapkalarin ustunde bir "meta-dusunme" katmanina yerlestirir.
Mavi sapka, genellikle toplanti yoneticisi veya fasilitator tarafindan kullanilir, ancak herhangi bir katilimci gerektiginde mavi sapka perspektifine gecebilir. Bir oturum sirasinda diger sapkalar degisebilir, ama mavi sapka her zaman arka planda aktiftir.
Mavi Şapkanın Temel İşlevleri
Mavi sapkanin sorumluluk alani genis ve kritiktir. Asagida bu sapkanin temel islevleri detayli olarak aciklanmistir.
1. Gündem Belirleme
Mavi sapka, oturumun basinda "bugün neyi tartisacagiz?" ve "ne sonuca ulasmak istiyoruz?" sorularina net cevaplar verir. Iyi tanimlanmis bir gundem, oturumun odakli ve verimli gecmesinin on kosuluur.
Gundem belirlerken sorulmasi gereken sorular:
- Bu oturumun amaci nedir? (Karar alma, fikir uretme, problem cozme?)
- Sonucta elimizde ne olmali? (Karar, eylem listesi, fikir havuzu?)
- Hangi konular kapsam disinda tutulmali?
- Bu oturumun suresi ne olmali?
2. Şapka Sıralamasını Belirleme
Hangi sapkanin hangi siraya geleceegine mavi sapka karar verir. Bu siralama, oturumun amacina gore degisir. Ornegin, bir kriz toplantisinda kirmizi sapkayla baslayip duygusal gerginligi bosaltmak mantikli olabilirken; bir fizibilite degerlendirmesinde beyaz sapkayla baslayip olgulari masaya yatirmak daha uygun olur.
| Oturum Amacı | Önerilen Şapka Sırası | Neden Bu Sıra? |
|---|---|---|
| Problem cozme | Mavi > Beyaz > Kirmizi > Siyah > Yesil > Sari > Mavi | Once verileri ve duygulari ortaya koyup, riskleri anladiktan sonra cozum uretme |
| Yeni fikir degerlendirme | Mavi > Beyaz > Sari > Siyah > Yesil > Kirmizi > Mavi | Once faydalari gordup, riskleri inceledikten sonra alternatif uretme |
| Kriz yonetimi | Mavi > Kirmizi > Beyaz > Siyah > Yesil > Sari > Mavi | Once duygusal bosalma, sonra olgulara dayali hizli karar |
| Strateji gelistirme | Mavi > Beyaz > Yesil > Sari > Siyah > Kirmizi > Mavi | Once yaratici fikirler, sonra degerlendirme |
3. Zaman Yönetimi
Her sapkaya ne kadar sure ayrilacagini mavi sapka belirler. Genel rehber olarak:
- Beyaz sapka: 5-10 dakika (eldeki verilerin kapsamina bagli)
- Kirmizi sapka: 2-3 dakika (kisa tutulmali; duygular hizla ifade edilmelidir)
- Siyah sapka: 5-10 dakika
- Sari sapka: 5-10 dakika
- Yesil sapka: 10-15 dakika (yaraticilk icin daha fazla alan gerekir)
- Mavi sapka (kapanis): 5-10 dakika
4. Odağı Koruma
Oturum sirasinda tartisma konu disina ciktiginda, bir sapkanin rolu baska bir sapkanin isine karistiginda veya birisi surekli ayni noktayi tekrarladiginda, mavi sapka mudahale eder. Bu mudahale nazik ama karali olmalidir:
- "Simdi beyaz sapka asamasindayiz, bu yorum siyah sapka icin daha uygun. Onu simdi not edelim ve siyah sapka sirasinda degerlendrelim."
- "Yesil sapkadayiz, su an yargilama yapmiyoruz. Her fikir hosgeldir."
- "Bu konuyu daha once ele aldik. Ilerlememiz gerekiyor."
5. Sonuçları Özetleme
Oturumun sonunda mavi sapka, tum sapkalardan elde edilen ciktilari ozetler ve eylem maddelerine donusturur. Bu ozet, oturumun somut bir ciktisi olmasini garantiler.
Mavi Şapka ve Meta-Bilişsel Düşünme
Mavi sapkanin en derin islevi, meta-bilis (meta-cognition) ile iliskilidir. Meta-bilis, "dusunme hakkinda dusunme" anlamina gelir. Normal dusunmede icerigin icindeyizdir; meta-biliste ise dusunme surecinin kendisini gozlemleriz.
Mavi sapka, bu meta-bilissel perspektifi kurumsallastirir. Fasilitator, mavi sapka taktiginda su soruları sorar:
- Su anki dusunme surecimiz amacimiza hizmet ediyor mu?
- Yeterince genis dusunuyor muyuz yoksa dar bir bakis acisina mi sikistik?
- Hangi perspektifi henuz kullanmadik?
- Daha fazla veriye mi ihtiyacimiz var yoksa elimizdeki veri yeterli mi?
- Bir karara ulasabilecek kadar dusunduk mu?
Bu sorular, grubun kendi dusunme surecini degerlendirmesini ve gerektiginde rotasini ayarlamasini saglar.
Mavi Şapka ile Diğer Şapkaların Karşılaştırması
Mavi sapkanin diger bes sapkadan farkini net olarak anlamak, bu sapkanin etkili kullanilmasi icin kritiktir.
| Kriter | Mavi Şapka | Diğer 5 Şapka |
|---|---|---|
| Odak | Surec | Icerik |
| Soru | "Nasil dusunmeliyiz?" | "Ne dusunmeliyiz?" |
| Rol | Yonetici, fasilitator | Katilimci |
| Aktiflik zamani | Oturum boyunca arka planda aktif | Sirasi geldiginde aktif |
| Gorevi | Dusunme surecini yapilandirma | Belirli bir perspektiften dusunme |
| Kim kullanir | Genellikle fasilitator | Tum katilimcilar |
| Diger sapkalarla iliskisi | Tum sapkalari yonetir | Birbirinden bagimsiz perspektifler |
Mavi Şapka vs Beyaz Şapka
Beyaz sapka "ne biliyoruz?" diye sorar ve verilerle ilgilenir. Mavi sapka ise "bu verileri nasil kullanacagiz?" diye sorar. Beyaz sapka icerik saglar; mavi sapka bu icerigin nasil islencesini belirler.
Mavi Şapka vs Siyah Şapka
Siyah sapka bir fikrin risklerini degerlendirir. Mavi sapka ise siyah sapkanin ne zaman devreye girecegine ve ne kadar sure aktif kalacagina karar verir. Siyah sapka elestirir; mavi sapka elestirinin zamanini ve cercevesini belirler.
Mavi Şapka vs Yeşil Şapka
Yesil sapka yaratici fikirler uretir. Mavi sapka, yesil sapka icin uygun ortami hazirlar (yargilamadan uzak, ozgur alan), suresini belirler ve cikan fikirlerin nasil degerlendirecegine karar verir.
Mavi Şapka vs Kırmızı Şapka
Kirmizi sapka duygulari ifade eder. Mavi sapka, duygularin ne zaman ifade edilecegini belirler ve duygusal ifadelerin diger sapka asamalarini istila etmesini onler.
Mavi Şapka vs Sarı Şapka
Sari sapka faydalari ve firsatlari arar. Mavi sapka, iyimser degerlendirmenin ne kadar sure ve derinlikte yapilacagini yonetir ve sari sapka ciktilarin siyah sapka ciktilariyla nasil dengelenecegini planlar.
Mavi Şapka ile Toplantı Yönetimi: Pratik Rehber
Asagida mavi sapka perspektifinden yonetilen bir toplantinin adim adim rehberi yer almaktadir.
Toplantı Öncesi Hazırlık (Mavi Şapka)
| Hazırlık Adımı | Açıklama | Kontrol |
|---|---|---|
| Amac belirleme | Toplantinin net amacini tanimlayin | Tek cumleyle ifade edilebi mi? |
| Gundem olusturma | Sapka siralamasini ve surelerini belirleyin | Toplam sure makul mu? |
| Katilimci secimi | Dogru kisileri davet edin | Farkli bakis acilari temsil ediliyor mu? |
| Bilgi paylasimi | Beyaz sapka icin gerekli verileri onceden dagitin | Katilimcilar hazilikli gelecek mi? |
| Ortam hazirligi | Beyaz tahta, kartlar, zamanlayici hazirlain | Araclart hazir mi? |
Toplantı Açılışı (Mavi Şapka - 5 dakika)
Fasilitator oturumu acarak su bilgileri paylasir:
- "Bugun [konu] hakkinda bir 6 Sapka oturumu yapacagiz."
- "Amacimiz [hedef]."
- "Sapka siralamaiz su sekilde olacak: [siralama]."
- "Her sapka icin yaklasik [x] dakikamiz var."
- "Toplam sureimiz [x] dakika."
- "Kurallari hatirlayalim: Her sapkada sadece o sapkanin perspektifinden dusunuyoruz."
Oturum Sırasında (Mavi Şapka - Sürekli Aktif)
Fasilitator, oturum boyunca su gorevleri yerine getirir:
- Sapka gecislerini duyurma: "Beyaz sapkayi cikariyoruz, simdi kirmizi sapka takiyoruz."
- Zamani yonetme: "Siyah sapka icin 2 dakikamiz kaldi."
- Sapka ihlallerini duzeltme: "Bu yorum yesil sapka icin cok uygun, ama simdi siyah sapkadayiz. Not edelim ve sirasinda donelim."
- Katilimi dengeleme: "Henuz [isim]'den duymadik. [isim], senin perspektifin ne?"
- Not tutma veya tutturma: Her sapkanin ciktillarini kayit altina alma.
Toplantı Kapanışı (Mavi Şapka - 5-10 dakika)
Fasilitator oturumu kapatirken su adimlari izler:
- Her sapkanin ozeti: "Beyaz sapkada su verileri ortaya koyduk... Kirmizi sapkada genel duygu suydu... Siyah sapkada su riskler belirlendi..."
- Anahtar ciktilar: "Oturmdan cikan en onemli 3 sonuc sunlardir..."
- Eylem maddeleri: "Kim ne yapacak, ne zamana kadar?"
- Sonraki adim: "Bir sonraki toplantimiz [tarih]'te olacak ve [konu]'yu ele alacagiz."
Mavi Şapka Fasilitatörünün Yetkinlikleri
Mavi sapka rolunu etkili bir sekilde yonetebilmek icin fasilitatorde bulunmasi gereken yetkinlikler sunlardir:
Teknik Yetkinlikler
- 6 Sapka Teknigi'ni derinlemesine bilmek: Her sapkanin ne zaman, nasil ve neden kullanilacagini iyi anlamak.
- Zaman yonetimi: Toplantilari belirlenen surede tamamlayabilmek.
- Not tutma veya ozetleme: Farkli sapkalardaki ciktilari hizla sentezleyebilmek.
- Soru sorma becerisi: Dogru sapka icin dogru soruyu, dogru zamanda sorabilmek.
Kişilerarası Yetkinlikler
- Tarafsizlik: Fasilitator kendi fikirlerini dayatmamali; surecin hizmetinde olmalidir.
- Assertif iletisim: Sapka ihlallerini nazik ama karali bir sekilde duzeltebilmek.
- Grubun dinamigini okumak: Enerjinin dustugunu, gerginligin arttigini veya odagin kayboldigunu hissedebilmek.
- Katilimi tesvik etme: Sessiz katilimcilari konusmaya, asiri konusan katilimcilari ise diger sesslere alan birakmayla tesvik edebilmek.
Duygusal Zekâ
- Kirmizi sapka asamasinda alan acma: Duyguularin ifade edilmesini tesvik etmek ve yargilamadan kacmak.
- Siyah sapka uyarisinde denge: Elestirel dusunmenin motivasyonu kirmadan yapilmasini saglamak.
- Gerginligi yonetme: Farkli gorusler arasinda catisma ciktiginda sakin ve yapici kalmak.
Size Uygun Eğitimi Bulun
Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?
Mavi Şapka Ne Zaman Kullanılmalı?
Mavi sapka, oturumun basinda ve sonunda zorunlu olarak kullanilir. Ancak oturum sirasinda da ihtiyac halinde her an devreye girebilir.
Zorunlu Kullanım Anları
| Zaman | Mavi Şapka Görevi |
|---|---|
| Oturum basi | Amac, gundem, kurallar, sapka siralama |
| Sapka gecisleri | Bir sonraki sapkaya gecis duyurusu |
| Oturum sonu | Ozet, eylem maddeleri, sonraki adim |
İhtiyaç Halinde Kullanım
| Durum | Mavi Şapka Müdahalesi |
|---|---|
| Tartisma konu disina ciktiginda | "Bu ilginc bir nokta ama gundemimiz disinda. Park edip sonra donelim." |
| Sapka ihlali yapildiginda | "Su an beyaz sapkadayiz. Bu yorum sari sapka icin daha uygun." |
| Enerji dustugunde | "Kisa bir mola verelim" veya "Kirmizi sapkayla duygulairmizi paylasalim." |
| Zaman baskisi olustugunda | "Kalan suremiz 10 dakika. Yesil sapkayi kisaltip kapanisa gecelim." |
| Katilim dengesizligi olustugunda | "Birkarc kisiden henuz duymadik. [Isim], senin gorusun ne?" |
| Geri dongu yasandiginda | "Bu konuyu beyaz sapkada ele almistik. Ilerlememiz gerekiyor." |
Mavi Şapka Olmadan Ne Olur?
Mavi sapkanin yoklugunda veya zayif uygulandiginda ortaya cikan tipik sorunlar sunlardir:
-
Sapka karisikligi: Katilimcilar ayni anda farkli sapkalardan konusur. Biri veri sunarken digeri elestirir, ucuncusu yeni fikir onerrir. Sonuc: Kaos.
-
Zaman yonetimi bozulur: Siyah sapka asamasi 30 dakikaya uzarken yesil sapkaya 3 dakika kalir. Riskler enine boyuna tartislir ama yaratici cozumler uretilmez.
-
Hakim sesler ortaya cikar: Fasilitator yoksa en yuksek sesli veya en kiderli kisi toplantiya hakim olur. Diger bakis acilari susturulur.
-
Sonuc belirsizligi: Toplanti biter ama kimse ne karara varildigini, kimin ne yapacagini bilmez. Cunku kapanisti ozet ve eylem maddesi belirlenmemistir.
-
Tekniğe guven kaybi: Yapisi bozulmus bir 6 Sapka oturumu, katilimcilarda "bu teknik calismiyyor" algisi yaratir. Oysa sorun teknikte degil, mavi sapkanin yoklugunddadir.
Bireysel Karar Almada Mavi Şapka
Mavi sapka sadece grup oturumlarinda degil, bireysel karar alma sureclerinde de kullanilabilir. Onemli bir karar almadan once kendinize mavi sapka sorulari sorabilirsiniz:
- Bu karar hakkinda nasil dusunmeliyim? Hangi perspektiflerden bakmam gerekiyor?
- Hangi bilgilere ihtiyacim var? (Beyaz sapka asamasini planla)
- Bu konudaki duygularim neler? (Kirmizi sapka asamasini planla)
- Riskler ve engeller neler? (Siyah sapka asamasini planla)
- Faydalar ve firsatlar neler? (Sari sapka asamasini planla)
- Baska hangi secenekler var? (Yesil sapka asamasini planla)
- Yeterince dusundum mu yoksa bir perspektifi atladim mi? (Mavi sapka kontrolu)
Bu yaklasim, ozellikle kariyerde kritik kararlarda (is degisikligi, yatirim, proje bbaslangici) daha dengeli ve kapsamli bir degerlendirme yapmanizi saglar.
Mavi Şapka Uygulama Kontrol Listesi
Asagidaki kontrol listesi, mavi sapka rolunu ustlenen fasilitatorler icin pratik bir rehberdir:
Toplantı Öncesi
- Toplantinin amaci tek cumleyle tanimlanabilecek kadar netlesti mi?
- Sapka sirlamasi oturum amacina uygun sekilde belirlendi mi?
- Her sapka icin sure planlandi mi?
- Katilimcilar bilgilendirildi ve gerekli veriler onceden paylasildi mi?
- Fiziksel veya dijital araaclar (tahta, kartlar, zamanlayici) hazir mi?
Toplantı Sırasında
- Acilis konusmasi yapildi ve kurallar hatirllatildi mi?
- Sapka gecisleri net bir sekilde duyuruldu mu?
- Sapka ihlalleri aninda ve nazikce duzeltildi mi?
- Zaman yonetimi kontrol altinda tutuluyor mu?
- Tum katilimcilarin sesi duyuluyor mu?
- Her sapkanin ciktilari kayit altina aliniyor mu?
Toplantı Sonrası
- Her sapkanin ozeti yapildi mi?
- Anahtar ciktilar ve kararlar netlesti mi?
- Eylem maddeleri belirlendi mi? (Kim, ne, ne zaman)
- Sonraki adim planlaandi mi?
- Toplanti notlari katilimcilara gonderildi mi?
6 Sapka Teknigi'nin gorurnmeyen ama vazgecilmez bilesenidir. Diger bes sapka dusunmenin icerigini zenginlestirirken, mavi sapka bu zenginligin bir duzene oturmasini ve somut sonuclara donusmesini saglar.
Iyi bir mavi sapka fasilitatoru, toplantilarin suresini kisaltir, katilimi arttirir, sonuclari netlestirir ve ekibin dusunme kalitesini yukselttir. Bu nedenle, 6 Sapka Teknigi'ni uygulamak isteyen organizasyonlar, once guclu mavi sapka fasilitatorleri yetistirmeye yatirim yapmalıdır.
Dusunme teknikleri ve problem cozme yaklasimlari hakkinda daha fazla bilgi edinmek icin Problem Cozme Yontemleri ve 5 Neden Analizi rehberlerimize goz atabilirsiniz.
