Kalibrasyon Nedir? Ölçüm Cihazı Kalibrasyon Rehberi

Kalibrasyon, bir ölçüm cihazının gösterdiği değerlerin, ulusal veya uluslararası referans standartlarla karşılaştırılarak sapma miktarının belirlenmesi işlemidir. Endüstriyel üretimden sağlık sektörüne, havacılıktan gıda güvenliğine kadar pek çok alanda doğru ve güvenilir ölçüm yapılabilmesinin temel koşulu kalibrasyondur.

Uluslararası Metroloji Sözlüğü'ne (VIM) göre kalibrasyon, belirli koşullar altında bir ölçüm cihazı tarafından gösterilen değerlerle, ölçüm standartları tarafından temsil edilen değerler arasındaki ilişkinin belirlenmesi olarak tanımlanır. Bu süreç, ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini kanıtlayan en temel metrolojik faaliyettir.

Kalibrasyon Neden Yapılır?

Ölçüm cihazlarının zamanla performanslarında kayma (drift) meydana gelir. Sıcaklık değişimleri, mekanik aşınma, elektriksel bileşenlerin yaşlanması ve çevresel koşullar gibi etkenler, cihazların doğruluğunu olumsuz yönde etkiler. Kalibrasyon yapılmasının başlıca nedenleri aşağıdaki gibi sıralanabilir:

Ürün Kalitesinin Güvence Altına Alınması

Üretim süreçlerinde kullanılan ölçüm cihazları kalibre edilmediğinde, tolerans dışı ürünlerin tespit edilememesi riski doğar. Bir kumpasın 0,05 mm sapma göstermesi, hassas makine parçalarının montajında ciddi sorunlara yol açabilir. Kalibrasyon, ölçüm sonuçlarının güvenilirliğini koruyarak hatalı üretimi önler.

Yasal ve Düzenleyici Uyumluluk

ISO 9001, IATF 16949, AS9100, ISO 13485 gibi kalite yönetim sistemi standartları, ölçüm cihazlarının düzenli olarak kalibre edilmesini zorunlu kılar. Ticari hayatta kullanılan tartı ve ölçüm cihazları ise 3516 sayılı Ölçüler ve Ayar Kanunu kapsamında yasal metroloji denetimine tabidir.

Maliyet Tasarrufu

Kalibre edilmemiş cihazlarla yapılan üretim, fire oranını artırır, geri çağırma maliyetlerine neden olur ve müşteri memnuniyetsizliği yaratır. Yapılan araştırmalar, kalibrasyon maliyetinin, hatalı ölçümlerden kaynaklanan zararların yalnızca küçük bir kesrini oluşturduğunu göstermektedir.

Güvenlik

Basınç göstergeleri, sıcaklık sensörleri ve gaz dedektörleri gibi emniyet kritik ölçüm cihazlarının yanlış değerler göstermesi, iş kazalarına ve can kayıplarına neden olabilir. Kalibrasyon, bu cihazların güvenilir çalıştığını doğrular.

Metroloji Temel Kavramları

Kalibrasyonu doğru anlamak için bazı temel metroloji kavramlarını bilmek gerekir:

Kavram	Tanım
Doğruluk (Accuracy)	Ölçüm sonucunun gerçek değere yakınlığı
Hassasiyet (Precision)	Tekrarlanan ölçümlerin birbirine yakınlığı
Çözünürlük (Resolution)	Cihazın ayırt edebildiği en küçük değer farkı
Tekrarlanabilirlik (Repeatability)	Aynı koşullarda yapılan ölçümlerin tutarlılığı
Yeniden Üretilebilirlik (Reproducibility)	Farklı koşullarda yapılan ölçümlerin tutarlılığı
Bias (Yanlılık)	Ölçüm ortalamalarının referans değerden sistematik sapması
Kararlılık (Stability)	Ölçüm performansının zaman içindeki değişmezliği
Lineerlik (Linearity)	Ölçüm aralığı boyunca bias değişiminin tutarlılığı

Doğruluk ve hassasiyet sıklıkla karıştırılan kavramlardır. Bir cihaz hassas (tekrarlanan ölçümler birbirine yakın) olabilir ancak doğru olmayabilir (sistematik sapma). Kalibrasyon, bu sistematik sapmayı tespit ederek düzeltme imkanı sağlar.

İzlenebilirlik Zinciri (Metrological Traceability)

Kalibrasyonun temel ilkelerinden biri, ölçüm sonuçlarının kesintisiz bir karşılaştırmalar zinciri aracılığıyla uluslararası standartlara bağlanabilmesidir. Bu zincire metrolojik izlenebilirlik denir.

İzlenebilirlik Hiyerarşisi

Ulusal ve uluslararası düzeyde izlenebilirlik zinciri şu şekilde yapılanır:

1. Uluslararası Seviye (BIPM) Uluslararası Ağırlıklar ve Ölçüler Bürosu (BIPM), SI birim sisteminin muhafazasından sorumludur. Metre, kilogram, saniye gibi temel birimlerin birincil gerçekleştirmelerini koordine eder.

2. Ulusal Metroloji Enstitüleri (NMI) Her ülkenin kendi ulusal metroloji enstitüsü vardır. Türkiye'de bu görevi TÜBİTAK Ulusal Metroloji Enstitüsü (UME) üstlenir. UME, ulusal ölçüm standartlarını muhafaza eder ve uluslararası karşılaştırmalara katılır.

3. Akredite Kalibrasyon Laboratuvarları TÜRKAK (Türk Akreditasyon Kurumu) tarafından ISO/IEC 17025 standardına göre akredite edilen laboratuvarlar, UME'ye izlenebilir referans standartlarla kalibrasyon hizmeti sunar.

4. Endüstriyel Kullanıcılar Fabrika, atölye ve sahada kullanılan ölçüm cihazları, akredite laboratuvarlar tarafından kalibre edilen çalışma standartları ile karşılaştırılır.

Bu zincirin her halkasında, ölçüm belirsizliği miktarı bir önceki seviyeye göre artar. Zincirlerin kesintisiz olması, ölçüm sonuçlarının güvenilirliğinin temelidir.

Kalibrasyon Çeşitleri

Kalibrasyon, farklı ölçüm büyüklüklerine ve yöntemlere göre çeşitli biçimlerde sınıflandırılabilir.

Ölçüm Büyüklüğüne Göre Kalibrasyon Türleri

Kalibrasyon Türü	Kapsam	Örnek Cihazlar
Boyutsal Kalibrasyon	Uzunluk, açı, geometrik toleranslar	Kumpas, mikrometre, mastar blok, CMM
Kütle Kalibrasyonu	Kütle ve kuvvet ölçümleri	Terazi, tartı, dinamometre
Sıcaklık Kalibrasyonu	Sıcaklık ölçümleri	Termometre, termokupl, infrared termometre
Basınç Kalibrasyonu	Basınç ölçümleri	Manometre, basınç transmitteri
Elektriksel Kalibrasyon	Voltaj, akım, direnç	Multimetre, osiloskop, güç analizörü
Akış Kalibrasyonu	Debi ve akış hızı	Debimetre, rotametre
Zaman/Frekans Kalibrasyonu	Zaman ve frekans ölçümleri	Kronometre, frekans sayıcı
Kimyasal Kalibrasyon	pH, iletkenlik, konsantrasyon	pH metre, iletkenlik ölçer

Uygulama Yerine Göre Sınıflandırma

Laboratuvar Kalibrasyonu: Kontrollü ortam koşullarında (sıcaklık, nem, titreşim) yapılan kalibrasyon. En düşük belirsizlik değerlerini sağlar.
Saha Kalibrasyonu: Cihazın kullanıldığı yerde, taşınabilir referans standartlarla yapılan kalibrasyon. Pratik ancak belirsizlik değerleri daha yüksektir.
Uzaktan Kalibrasyon: Dijital cihazlarda uzaktan erişim ile yapılan kalibrasyon doğrulama. Özellikle proses enstrümantasyonunda kullanılır.

Kalibrasyon ile Doğrulama (Verification) Arasındaki Fark

Kalibrasyon ve doğrulama (verification) sıklıkla birbirine karıştırılır. Ancak bu iki kavram farklı amaçlara hizmet eder.

Kriter	Kalibrasyon	Doğrulama (Verification)
Amaç	Sapma miktarını belirlemek	Spesifikasyona uygunluğu kontrol etmek
Sonuç	Sapma değerleri ve belirsizlik raporu	Uygun / Uygun Değil kararı
Karar	Kalibrasyon sonucu uygunluk kararı verilmez	Kabul/ret kararı verilir
Referans	Ulusal/uluslararası standartlar	Üretici spesifikasyonu veya yasal gereksinim
Belge	Kalibrasyon sertifikası	Doğrulama raporu
Uygulayan	Akredite kalibrasyon laboratuvarı	Kullanıcı veya yetkili kurum
Düzeltme	Düzeltme faktörü uygulanabilir	Düzeltme yapılmaz, cihaz uygun ya da değildir

Bir ölçüm cihazının kalibre edilmiş olması, mutlaka spesifikasyonları karşıladığı anlamına gelmez. Kalibrasyon sonucunda bulunan sapma değeri, kabul edilebilir sınırlar dahilinde ise cihaz kullanılmaya devam eder. Sınırların dışına çıkılmışsa ayar (adjustment) yapılması veya cihazın kullanımdan çıkarılması gerekir.

Yaygın Ölçüm Cihazları ve Kalibrasyon Özellikleri

Mastar Bloklar (Gage Blocks)

Mastar bloklar, boyutsal kalibrasyonun temel referans standartlarıdır. Çelik, seramik veya tungsten karbür malzemeden üretilen bu bloklar, yüksek boyutsal doğruluk ve kararlılık sunar. ISO 3650 standardına göre sınıflandırılır:

Kalibrasyon Sınıfı (K): En yüksek doğruluk, kalibrasyon laboratuvarlarında referans olarak kullanılır.
0 Sınıfı: Hassas ölçüm ve kontrol amaçlı kullanılır.
1 Sınıfı: Endüstriyel ölçüm ve kontrol amaçlıdır.
2 Sınıfı: Genel atölye kullanımı için uygundur.

Kumpas (Caliper)

Kumpas, iç, dış ölçüm ve derinlik ölçümü yapabilen çok yönlü bir boyutsal ölçüm aracıdır. Analog (verniyeli), dijital ve saatli kumpas çeşitleri bulunur. Kumpas kalibrasyonunda kontrol edilen parametreler arasında dış çene paralelliği, iç çene paralelliği, derinlik çubuğu doğruluğu ve skala hataları yer alır. Genel olarak 0,02 mm hassasiyette çalışan kumpaslar, kalibrasyon referansı olarak Grade 1 veya daha iyi sınıf mastar blokları kullanılarak kalibre edilir.

Mikrometre (Micrometer)

Mikrometre, kumpasa göre daha yüksek hassasiyetle (genellikle 0,001 mm) dış, iç veya derinlik ölçümü yapan araçtır. Kalibrasyon sırasında sıfır ayarı, düzlemsel yüzey paralelliği, iş mili doğruluğu ve ölçüm kuvveti kontrol edilir. Mikrometrelerin kalibrasyon belirsizliği, kullanılan referans mastar blokların sınıfına ve ortam koşullarına bağlıdır.

Koordinat Ölçüm Cihazı (CMM)

Koordinat ölçüm cihazı (CMM - Coordinate Measuring Machine), üç boyutlu geometrik ölçümler yapan ileri düzey bir metroloji ekipmanıdır. CMM kalibrasyonu, ISO 10360 serisi standartlara göre gerçekleştirilir. Kalibrasyon sırasında probing hatası (MPEP), uzunluk ölçüm hatası (MPEE) ve tarama probing hatası gibi parametreler değerlendirilir. CMM kalibrasyonu, özel referans yapılar (step gage, ball bar, laser interferometre) gerektirir ve genellikle cihaz üreticisi veya akredite uzman firmalar tarafından yapılır.

Kalibrasyon Sertifikası İçeriği

Kalibrasyon sertifikası, kalibrasyon işleminin sonuçlarını resmileştiren ve izlenebilirliği kanıtlayan belgedir. ISO/IEC 17025:2017 standardına göre bir kalibrasyon sertifikasında bulunması gereken bilgiler aşağıda listelenmiştir:

Zorunlu Bilgiler

Sertifika tanımlama: Benzersiz sertifika numarası
Laboratuvar bilgileri: Adı, adresi, akreditasyon numarası
Müşteri bilgileri: Cihaz sahibinin adı ve adresi
Cihaz bilgileri: Marka, model, seri numarası, tanımlama kodu
Kalibrasyon tarihi: Kalibrasyonun yapıldığı tarih
Kalibrasyon yöntemi: Uygulanan prosedür ve standart referansı
Ortam koşulları: Sıcaklık, bağıl nem ve varsa diğer çevresel parametreler
Kalibrasyon sonuçları: Ölçüm değerleri, sapma miktarları
Ölçüm belirsizliği: Her ölçüm noktası için genişletilmiş belirsizlik değeri
İzlenebilirlik bilgisi: Kullanılan referans standartların sertifika numaraları
Yetkili imzalar: Kalibrasyonu yapan ve onaylayan kişi imzaları

Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Akredite kalibrasyon sertifikalarında TÜRKAK logosu ve akreditasyon numarası yer alır. Sertifika üzerinde "Geçerlilik süresi" ibaresi bulunmaz; çünkü kalibrasyon sertifikası, kalibrasyonun yapıldığı andaki durumu belgeler. Sonraki kalibrasyon zamanının belirlenmesi cihaz sahibinin sorumluluğundadır.

Kalibrasyon Aralığının Belirlenmesi

Kalibrasyon aralığı (kalibrasyon periyodu), bir cihazın ardışık iki kalibrasyonu arasındaki süredir. Bu sürenin doğru belirlenmesi, hem maliyet optimizasyonu hem de ölçüm güvenilirliği açısından kritiktir.

Kalibrasyon Aralığını Etkileyen Faktörler

Cihazın kullanım sıklığı ve yoğunluğu
Çalışma ortamı koşulları (sıcaklık, nem, titreşim, toz)
Üretici tavsiyeleri
Geçmiş kalibrasyon verilerindeki drift eğilimi
Ölçümün kritiklik seviyesi
Yasal ve düzenleyici gereksinimler
Risk analizi sonuçları

Örnek Kalibrasyon Aralıkları

Aşağıdaki tablo, farklı ölçüm cihazları için yaygın olarak uygulanan kalibrasyon aralıklarını göstermektedir. Bu süreler, genel öneriler olup her kuruluş kendi risk değerlendirmesine göre farklı aralıklar belirleyebilir.

Ölçüm Cihazı	Tipik Kalibrasyon Aralığı	Etkileyen Faktörler
Mastar Bloklar (K Sınıfı)	5 yıl	Kullanım sıklığı, muhafaza koşulları
Mastar Bloklar (1. Sınıf)	2-3 yıl	Kullanım yoğunluğu
Dijital Kumpas	6-12 ay	Kullanım sıklığı, ortam koşulları
Mikrometre	6-12 ay	Kullanım yoğunluğu, ölçüm kuvveti
CMM	12 ay	Ortam sıcaklığı, kullanım yoğunluğu
Terazi (Analitik)	6-12 ay	Kullanım sıklığı, ortam titreşimi
Basınç Göstergesi	12-24 ay	Ortam koşulları, basınç dalgalanmaları
Termokupl	6-12 ay	Sıcaklık aralığı, ortam kimyasalları
Multimetre	12 ay	Kullanım yoğunluğu
pH Metre	3-6 ay	Ölçülen numune türü, elektrot ömrü
Tork Anahtarı	6-12 ay veya 5000 kullanım	Mekanik aşınma
Debimetre	12-24 ay	Akışkan türü, kullanım koşulları

Kalibrasyon Aralığı Belirleme Yöntemleri

1. Otomatik Ayarlama (Calendar Based): Her kalibrasyon sonucuna göre aralık uzatılır veya kısaltılır. Drift görülmüyorsa aralık uzar, sapma artıyorsa kısalır.

2. Kontrol Kartı Yöntemi: Ara kontrol ölçümleri ile cihazın performansı izlenir. İstatistiksel kontrol limitleri aşıldığında kalibrasyon planlanır.

3. Kullanım Sayısı Tabanlı: Özellikle tork anahtarları gibi mekanik cihazlarda, belirli sayıda kullanım sonrasında kalibrasyon yapılır.

4. Risk Tabanlı Yaklaşım: Cihazın kullanıldığı ölçümün kritiklik seviyesi, yanlış ölçüm sonucunun potansiyel etkileri ve geçmiş kalibrasyon verileri birlikte değerlendirilir.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Ölçüm Belirsizliği Kavramı

Ölçüm belirsizliği, ölçüm sonucuyla birlikte verilen ve ölçülen büyüklüğe atanabilecek değerler dağılımını karakterize eden parametredir. Hiçbir ölçüm mutlak doğru değildir; her ölçüm sonucu bir belirsizlik içerir.

Belirsizlik Bileşenleri

Ölçüm belirsizliği, iki ana kategoride değerlendirilir:

Tip A Belirsizlik: Tekrarlanan ölçümlerin istatistiksel analizi ile elde edilir. Standart sapma hesaplamasına dayanır.
Tip B Belirsizlik: Kalibrasyon sertifikaları, üretici verileri, deneyim ve bilimsel yargı gibi diğer kaynaklardan elde edilir.

Genişletilmiş Belirsizlik

Kalibrasyon sertifikalarında genellikle genişletilmiş belirsizlik (U) raporlanır. Bu değer, birleşik standart belirsizliğin bir kapsama faktörü (k) ile çarpılmasıyla elde edilir. Yaygın olarak k=2 kullanılır ve bu, yaklaşık yüzde 95 güven düzeyine karşılık gelir.

Örnek: Bir mastar bloğun kalibrasyon sertifikasında "U = 0,12 um (k=2)" ifadesi, gerçek değerin ölçülen değerin artı-eksi 0,12 mikrometre aralığında olma olasılığının yüzde 95 olduğu anlamına gelir.

Belirsizliğin Önemi

Ölçüm belirsizliği, kalibrasyon sonuçlarının ne kadar güvenilir olduğunu gösterir. Bir cihazın tolerans sınırlarına yakın ölçüm yaptığı durumlarda, belirsizlik değeri kabul/ret kararını doğrudan etkiler. Bu nedenle "uygunluk kararı kuralı" (decision rule) belirlenirken belirsizlik mutlaka hesaba katılmalıdır.

ISO/IEC 17025 ve Kalibrasyon Laboratuvarları

ISO/IEC 17025:2017, deney ve kalibrasyon laboratuvarlarının yetkinlik gereksinimlerini belirleyen uluslararası standarttır. Akredite kalibrasyon hizmeti almak isteyen kuruluşlar, laboratuvarın bu standarda göre akredite olup olmadığını kontrol etmelidir.

ISO/IEC 17025'in Temel Gereksinimleri

Yapısal Gereksinimler:

Laboratuvarın bağımsız ve tarafsız çalışması
Organizasyon yapısının tanımlanması
Gizlilik ve tarafsızlık politikalarının oluşturulması

Kaynak Gereksinimleri:

Personelin yetkinliğinin sağlanması ve sürdürülmesi
Uygun tesis ve çevresel koşulların temin edilmesi
Kalibre edilmiş ve bakımı yapılan ekipman kullanılması
Metrolojik izlenebilirliğin sağlanması

Süreç Gereksinimleri:

Müşteri taleplerinin doğru değerlendirilmesi
Uygun kalibrasyon yöntemlerinin seçimi ve validasyonu
Numune ve cihaz taşıma, saklama prosedürlerinin oluşturulması
Ölçüm belirsizliğinin hesaplanması
Kalibrasyon sonuçlarının doğru raporlanması
Uygunsuz işlerin yönetilmesi

Yönetim Sistemi Gereksinimleri:

Dokümantasyon ve kayıt kontrolü
Risk ve fırsatların yönetimi
İç denetim ve yönetimin gözden geçirmesi
Sürekli iyileştirme faaliyetleri

TÜRKAK Akreditasyonunun Önemi

Türkiye'de kalibrasyon laboratuvarlarının akreditasyonu TÜRKAK tarafından gerçekleştirilir. TÜRKAK, Avrupa Akreditasyon Birliği (EA) ve Uluslararası Laboratuvar Akreditasyon İşbirliği (ILAC) üyesidir. Bu üyelik sayesinde TÜRKAK akrediteli laboratuvarların düzenlediği kalibrasyon sertifikaları, Karşılıklı Tanınma Anlaşmaları (MRA/MLA) kapsamında uluslararası geçerliliğe sahiptir.

Kalibrasyon Sürecinin Adımları

Bir ölçüm cihazının kalibrasyonu, sistematik bir süreç izlenerek gerçekleştirilir:

1. Planlama ve Hazırlık: Kalibre edilecek cihazın tanımlanması, uygun kalibrasyon prosedürünün seçilmesi ve gerekli referans standartların hazırlanması.

2. Ortam Koşullarının Kontrolü: Kalibrasyon ortamının sıcaklık, nem ve titreşim açısından uygun olduğunun doğrulanması. Boyutsal kalibrasyonlarda genellikle 20 derece Celsius referans sıcaklık uygulanır.

3. Ön Kontrol: Cihazın fiziksel durumunun incelenmesi, görsel hasar kontrolü ve temel fonksiyon testinin yapılması.

4. Kalibrasyon Ölçümleri: Belirlenen kalibrasyon noktalarında, referans standartlarla karşılaştırmalı ölçümlerin gerçekleştirilmesi. Her noktada genellikle birden fazla tekrarlı ölçüm alınır.

5. Veri Analizi: Ölçüm verilerinin değerlendirilmesi, sapma değerlerinin hesaplanması ve ölçüm belirsizliğinin belirlenmesi.

6. Raporlama: Kalibrasyon sertifikasının düzenlenmesi ve müşteriye teslim edilmesi.

7. Etiketleme: Kalibre edilen cihaza kalibrasyon etiketi yapıştırılması (sertifika numarası, kalibrasyon tarihi ve sorumlu laboratuvar bilgisi içerir).

Ara Kontroller ve Kalibrasyon Doğrulama

Ardışık iki kalibrasyon arasında cihazın performansını izlemek için ara kontroller yapılır. Ara kontrol, tam kalibrasyon yerine geçmez ancak cihazın beklenen performansı sürdürüp sürdürmediğini hızlıca doğrulamayı sağlar.

Ara Kontrol Yöntemleri

Referans parça kontrolü: Bilinen değerde bir referans parçanın periyodik olarak ölçülmesi
Çapraz kontrol: Aynı ölçümün farklı cihazlarla karşılaştırılması
Sıfır kontrolü: Cihazın sıfır noktasının doğrulanması
Kontrol kartı uygulaması: Ara kontrol sonuçlarının istatistiksel olarak izlenmesi

Ara kontrol sonuçları, belirlenen kabul kriterlerinin dışına çıktığında cihaz kullanımdan alınarak yeniden kalibre edilmelidir.

Kalite Yönetim Sistemlerinde Kalibrasyon Gereksinimleri

Farklı sektörel standartların kalibrasyon ile ilgili gereksinimleri birbirinden farklılık gösterir:

ISO 9001:2015 - Madde 7.1.5: İzleme ve ölçme kaynakları tanımlanmalı, kalibre edilmeli veya doğrulanmalı ve izlenebilirlik sağlanmalıdır.
IATF 16949:2016 - Otomotiv sektöründe MSA (Ölçüm Sistemi Analizi) çalışmaları dahil kapsamlı kalibrasyon gereksinimleri içerir.
AS9100D - Havacılık sektöründe kalibrasyon kayıtları, özel süreç gereksinimleri ve müşteri onayları ekstra önem taşır.
ISO 13485:2016 - Tıbbi cihaz üretiminde ölçüm cihazlarının validasyonu ve kalibrasyon kayıtlarının saklanma süresi düzenlenir.
ISO 22000 / FSSC 22000 - Gıda güvenliği kapsamında kritik kontrol noktalarındaki ölçüm cihazlarının kalibrasyonu zorunludur.

Sık Sorulan Sorular (SSS)

Kalibrasyon ile ayar (adjustment) arasındaki fark nedir?

Kalibrasyon, bir ölçüm cihazının gösterdiği değerler ile referans standart değerler arasındaki farkın belirlenmesi işlemidir. Ayar ise cihazın doğru değeri göstermesi için yapılan müdahaledir. Kalibrasyon yalnızca sapmaları belirler; cihaza fiziksel bir müdahale içermez. Ayar yapıldığında, ayar sonrasında yeniden kalibrasyon gerekir.

Kalibrasyon sertifikasının geçerlilik süresi ne kadardır?

Kalibrasyon sertifikasının yasal bir "geçerlilik süresi" yoktur. Sertifika, kalibrasyonun yapıldığı andaki durumu belgeler. Bir sonraki kalibrasyon zamanı, cihaz sahibi tarafından risk değerlendirmesi, kullanım koşulları ve geçmiş kalibrasyon verileri göz önünde bulundurularak belirlenir.

Hangi cihazlar kalibre edilmelidir?

Ürün kalitesini, proses kontrolünü veya güvenliği doğrudan etkileyen tüm ölçüm ve test cihazları kalibre edilmelidir. Genel amaçlı veya gösterge niteliğinde kullanılan cihazlar (ör. klima odasındaki duvar termometresi) için kalibrasyon zorunluluğu olmayabilir; ancak bu karar risk analizi ile desteklenmelidir.

Akredite kalibrasyon ile akredite olmayan kalibrasyon arasındaki fark nedir?

Akredite kalibrasyon, ISO/IEC 17025 standardına göre akredite edilmiş bir laboratuvar tarafından yapılan kalibrasyondur. Akreditasyon, laboratuvarın teknik yetkinliğinin bağımsız bir kurum tarafından doğrulandığını gösterir. Akredite olmayan kalibrasyon ise benzer teknik işlemleri içerebilir; ancak bağımsız bir denetim ve değerlendirme süreci geçirmemiştir. Müşteri ve düzenleyici kuruluş gereksinimleri, hangi tür kalibrasyonun gerekli olduğunu belirler.

Kalibrasyon sonucunda cihaz tolerans dışı çıkarsa ne yapılmalıdır?

Cihaz tolerans dışı çıktığında ilk adım, bu cihazla yapılan ölçümlerin geçmişe dönük değerlendirilmesidir (retroaktif analiz). Etkilenen ürün veya süreçler tespit edilerek gerekli düzeltici faaliyetler başlatılır. Cihaz ayar yapılarak yeniden kalibre edilebilir veya kullanımdan çıkarılabilir.

Kalibrasyon laboratuvarı seçerken nelere dikkat edilmelidir?

Laboratuvar seçiminde akreditasyon kapsamı (ilgili ölçüm büyüklüğü ve aralığının kapsam dahilinde olması), ölçüm belirsizliği değerleri (ihtiyaçlarınız için yeterli mi), izlenebilirlik belgesi, kalibrasyon süresi, raporlama kalitesi ve referans sağladığı müşteri portföyü değerlendirilmelidir. TÜRKAK web sitesinden akredite laboratuvarların güncel kapsamlarını sorgulayabilirsiniz.

Ölçüm belirsizliği neden önemlidir?

Ölçüm belirsizliği, ölçüm sonucunun güvenilirlik sınırlarını tanımlar. Belirsizlik olmadan bir ölçüm sonucunun ne kadar güvenilir olduğu bilinemez. Uygunluk kararları verilirken belirsizlik hesaba katılmazsa, tolerans sınırında olan ürünlerde hatalı kabul veya hatalı ret kararları verilebilir.

Kendi kuruluşumuzda kalibrasyon yapabilir miyiz?

Evet, kuruluşlar kendi iç kalibrasyon laboratuvarlarını kurarak ölçüm cihazlarını kalibre edebilir. Bunun için uygun referans standartlara, kontrollü ortam koşullarına, eğitimli personele ve dokümante edilmiş prosedürlere sahip olunması gerekir. İç kalibrasyon laboratuvarındaki referans standartların izlenebilirliği, akredite bir laboratuvar tarafından sağlanmalıdır. IATF 16949 gibi bazı standartlar, iç laboratuvar için de belirli yetkinlik gereksinimlerini tanımlar.

Kalibrasyon, ölçüm cihazlarının doğruluğunu ve güvenilirliğini garanti altına alan temel bir metroloji faaliyetidir. Doğru uygulanan kalibrasyon programları; ürün kalitesini yükseltir, yasal uyumluluğu sağlar, maliyetleri düşürür ve iş güvenliğini artırır.

Etkili bir kalibrasyon yönetimi için izlenebilirlik zincirinin kesintisiz olması, ölçüm belirsizliğinin doğru hesaplanması, kalibrasyon aralıklarının veri odaklı belirlenmesi ve ISO/IEC 17025 akredite laboratuvarlarla çalışılması büyük önem taşır. Kalibrasyon, sadece bir yasal zorunluluk veya standart gerekliliği olarak değil, üretim kalitesinin ve rekabet gücünün temel yapı taşı olarak değerlendirilmelidir.