Sertifikalı Referans Malzeme (CRM) Nedir?
Sertifikalı Referans Malzeme (Certified Reference Material - CRM), belirli özellikleri için bir veya daha fazla değer atanmış, bu değerlerle ilişkili belirsizlikler ve izlenebilirlik bilgisi sağlayan bir sertifika ile birlikte sunulan referans malzemedir. CRM'ler, laboratuvar sonuçlarının doğruluğunu ve güvenilirliğini sağlamak için kritik öneme sahiptir.
Neden önemli? CRM'ler, analitik ölçümlerin metrolojik izlenebilirliğini sağlar. Doğru sonuçlar için ölçüm sisteminin bilinen ve güvenilir bir referansa göre kalibre edilmesi gerekir.
Referans Malzeme Türleri
Referans Malzeme (RM) vs CRM
| Özellik | Referans Malzeme (RM) | Sertifikalı Referans Malzeme (CRM) |
|---|---|---|
| Tanım | Belirli özellikleri yeterince homojen ve kararlı | RM + sertifika ile belgelenmiş değerler |
| Sertifika | Opsiyonel | Zorunlu |
| Belirsizlik | Belirtilmeyebilir | Mutlaka belirtilmeli |
| İzlenebilirlik | Sınırlı | SI birimleri veya uluslararası referansa |
| Üretici akreditasyonu | Gerekli değil | ISO 17034 tercih edilir |
CRM Kategorileri
1. Birincil (Primary) Referans Malzemeler:
- En yüksek metrolojik kalite
- Ulusal metroloji enstitüleri tarafından üretilir
- Diğer referans malzemelerin kalibrasyonu için kullanılır
2. İkincil (Secondary) Referans Malzemeler:
- Birincil referansa izlenebilir
- Rutin laboratuvar kullanımı için
- Ticari CRM üreticileri tarafından sağlanır
3. Çalışma (Working) Referans Malzemeleri:
- Günlük kalite kontrol için
- Laboratuvar içinde hazırlanabilir
- CRM'lere izlenebilir olmalı
4. Matris Referans Malzemeleri:
- Gerçek numune matrisini temsil eder
- Toprak, gıda, biyolojik sıvılar vb.
- Matris etkilerinin değerlendirilmesi için
CRM Kullanım Amaçları
1. Kalibrasyon
Amaç: Ölçüm cihazının doğru değerler vermesini sağlamak
Uygulama:
- Kalibrasyon eğrisi oluşturma
- Cihaz doğrulaması
- Ölçüm aralığı kontrolü
2. Metot Validasyonu
Amaç: Analitik metodun amaçlanan kullanım için uygun olduğunu kanıtlamak
Değerlendirilen parametreler:
- Doğruluk (trueness)
- Kesinlik (precision)
- Tespit ve tayin limitleri
- Doğrusallık
- Seçicilik
3. Kalite Kontrol
Amaç: Süregelen analitik performansın izlenmesi
Uygulama:
- Kontrol kartları
- Günlük/haftalık QC kontrolleri
- Batch kabul kriterleri
4. Ölçüm Belirsizliği Tahmini
Amaç: Sonuçların güvenilirlik aralığını belirlemek
CRM katkısı:
- Referans değer belirsizliği
- Metot bias değerlendirmesi
- Bütçe hesaplamasına girdi
5. Yeterlilik Testleri (PT) Hazırlığı
Amaç: Laboratuvarlar arası karşılaştırma için numune üretimi
Uygulama:
- PT numunelerinin karakterizasyonu
- Atanan değer belirleme
- Homojenlik ve stabilite testleri
İzlenebilirlik Zinciri
Metrolojik İzlenebilirlik
SI Birimi (kg, mol, vb.)
↓
Birincil Referans Malzeme (Ulusal Metroloji Enstitüsü)
↓
İkincil CRM (Akredite Üretici)
↓
Çalışma Standardı (Laboratuvar)
↓
Numune Ölçümü
İzlenebilirlik Gereksinimleri
ISO 17025:2017 Madde 6.5:
- Ölçüm sonuçları SI birimlerine veya uygun referansa izlenebilir olmalı
- İzlenebilirlik kesintisiz kalibrasyon zinciri ile sağlanmalı
- Her adımda belirsizlik hesaplanmalı
CRM Seçimi
Seçim Kriterleri
1. Matris uyumu:
- Numune matrisine benzer CRM tercih edilmeli
- Matris etkilerinin değerlendirilmesi
2. Konsantrasyon aralığı:
- Numunelerin beklenen konsantrasyon aralığını kapsamalı
- Kalibrasyon aralığı ile uyumlu
3. Belirsizlik düzeyi:
- Kabul edilebilir belirsizlik seviyesi
- Ölçüm belirsizliği bütçesine katkı
4. Parametre kapsamı:
- Analiz edilecek parametreleri içermeli
- Tek veya çoklu parametre
5. Miktar ve raf ömrü:
- Yeterli miktar
- Kullanım süresine uygun raf ömrü
CRM Tedarikçileri
Ulusal/Uluslararası Kuruluşlar:
- NIST (ABD)
- BAM (Almanya)
- LGC (İngiltere)
- NMIJ (Japonya)
- TÜBİTAK UME (Türkiye)
Ticari Üreticiler:
- Sigma-Aldrich/Merck
- AccuStandard
- RECIPE
- FAPAS (gıda)
CRM Yönetimi
Kabul ve Kayıt
Giriş kontrolü:
- Sertifika kontrolü
- Ambalaj bütünlüğü
- Etiket bilgileri
- Son kullanma tarihi
Kayıt bilgileri:
- Lot/batch numarası
- Alım tarihi
- Açılma tarihi
- Depolama koşulları
Depolama
Depolama koşulları:
- Sertifikada belirtilen koşullar
- Sıcaklık ve nem kontrolü
- Işıktan koruma (gerekirse)
- Kontaminasyondan koruma
İzleme:
- Depolama koşullarının kaydı
- Periyodik durum kontrolü
- Açık CRM'lerin takibi
Kullanım ve İmha
Kullanım kuralları:
- Sertifika talimatlarına uyum
- Kontaminasyon önleme
- Uygun ekipman kullanımı
- Kayıt tutma
İmha:
- Son kullanma tarihi geçmiş CRM'ler
- Uygun bertaraf yöntemi
- Kayıt tutma
Ring Testi ve Yeterlilik Testleri
Ring Testi Nedir?
Ring testi (halka testi), aynı numunenin birden fazla laboratuvar tarafından analiz edilip sonuçların karşılaştırıldığı laboratuvarlar arası karşılaştırma çalışmasıdır.
Amaçlar:
- Metot performansının değerlendirilmesi
- Laboratuvar yetkinliğinin doğrulanması
- Referans değer atanması
Yeterlilik Testi (PT) Katılımı
ISO 17025 gereksinimleri:
- Sonuçların geçerliliğinin izlenmesi
- Uygun olduğunda PT katılımı
- PT sonuçlarının değerlendirilmesi
PT değerlendirme:
| Z-Skoru | Değerlendirme | Aksiyon |
|---|---|---|
| |z| ≤ 2 | Tatmin edici | Kayıt |
| 2 < |z| < 3 | Şüpheli | İnceleme |
| |z| ≥ 3 | Tatmin edici değil | Düzeltici faaliyet |
CRM ve PT İlişkisi
PT programlarında CRM kullanımı:
- Atanan değer belirleme
- Numune karakterizasyonu
- İzlenebilirlik sağlama
Laboratuvar hazırlığında:
- PT öncesi CRM ile performans kontrolü
- Metot doğrulama
- Personel yetkinliği
ISO 17034 - Referans Malzeme Üreticileri
Standard Kapsamı
ISO 17034, referans malzeme üreticileri için yetkinlik gereksinimlerini tanımlar.
Temel gereksinimler:
- Üretim süreç kontrolü
- Karakterizasyon yöntemleri
- Homojenlik ve stabilite testleri
- Belirsizlik hesaplama
- Sertifika hazırlama
Akreditasyon
TÜRKAK akreditasyonu:
- ISO 17034'e göre referans malzeme üreticisi akreditasyonu
- Spesifik referans malzeme türleri için kapsam
- Uluslararası tanınırlık (ILAC MRA)
Pratik Uygulama
CRM ile Kalite Kontrol Örneği
Günlük QC protokolü:
-
Analiz başlangıcı:
- CRM analizi (düşük ve yüksek seviye)
- Kabul kriterlerinin kontrolü
-
Analiz sırasında:
- Her 10-20 numunede CRM tekrarı
- Kontrol kartına işleme
-
Analiz sonu:
- Son CRM kontrolü
- Batch değerlendirmesi
Kabul kriterleri (örnek):
- Geri kazanım: %95-105
- Tekrarlanabilirlik: RSD < %5
- Kontrol kartı kuralları: Westgard
Metot Validasyonunda CRM Kullanımı
Doğruluk değerlendirmesi:
Bias (%) = [(Ölçülen değer - CRM değeri) / CRM değeri] × 100
Kabul kriteri: Bias, CRM belirsizliği ve metot kesinliği dikkate alınarak değerlendirilir.
İlgili Kariyer Pozisyonları
1. Kalite Güvence Uzmanı (Laboratuvar)
Görevler:
- CRM ve referans standart yönetimi
- PT katılım koordinasyonu
- Kalite kontrol programı
- İzlenebilirlik dokümantasyonu
Aranan yetkinlikler:
- Analitik kimya bilgisi
- ISO 17025 uzmanlığı
- Metroloji temelleri
- Detay odaklılık
2. Metroloji Uzmanı
Görevler:
- İzlenebilirlik zinciri yönetimi
- Belirsizlik hesaplamaları
- Kalibrasyon programı
- CRM değerlendirme
Aranan yetkinlikler:
- Metroloji eğitimi
- İstatistik bilgisi
- Ölçüm belirsizliği uzmanlığı
- Kalibrasyon deneyimi
