Seroloji Testleri Nelerdir? ELISA, Western Blot ve Serolojik Tanı Yöntemleri

Seroloji testleri, vücudun bağışıklık sisteminin patojenlere veya antijenlere karşı ürettiği antikorları tespit eden laboratuvar testleridir. Serum veya plazma örneğinde antikor veya antijen varlığını, miktarını ve türünü belirleyen bu testler, enfeksiyon hastalıklarının tanısı, bağışıklık durumunun değerlendirilmesi ve otoimmün hastalıkların teşhisinde kritik rol oynar.

"Seroloji" kelimesi, Latince "serum" (kan serumu) ve Yunanca "logos" (bilim) kelimelerinden türetilmiştir. Serolojik testler, modern tıbbın vazgeçilmez tanı araçlarından biridir ve COVID-19 pandemisinde de gördüğümüz gibi, halk sağlığı izlemede önemli bir yere sahiptir.

Seroloji Nedir?

Seroloji, kan serumunda bulunan antikorların ve antijenlerin incelendiği immünolojinin bir alt dalıdır. Temel prensip, antijen-antikor reaksiyonuna dayanır.

Temel Kavramlar

Antijen (Antigen):

Bağışıklık sistemini uyaran yabancı molekül
Örnekler: Bakteri, virüs, mantar, parazit proteinleri; pollenler; gıda proteinleri

Antikor (Antibody / Immunoglobulin):

Bağışıklık sisteminin antijenlere karşı ürettiği Y şeklinde proteinler
B lenfositler (plazma hücreleri) tarafından üretilir
Spesifiktir: Her antikor belirli bir antijene özgüdür

Antijen-Antikor Reaksiyonu:

Antikorun antijene spesifik olarak bağlanması
"Anahtar-kilit" modeli
Serolojik testlerin temelidir

İmmünoglobulin Sınıfları

Vücutta 5 ana immünoglobulin (Ig) sınıfı bulunur:

IgM (Immunoglobulin M)

Akut enfeksiyonun erken aşamasında üretilir
En büyük antikor molekülü
Enfeksiyonun ilk göstergesi
Kısa ömürlü (birkaç hafta)
Klinik Önemi: IgM pozitifliği = Aktif veya yakın geçmişte enfeksiyon

IgG (Immunoglobulin G)

En bol bulunan antikor (%75-80)
Geç immün yanıtta üretilir
Uzun ömürlü (yıllar, hatta ömür boyu)
Plasenta geçişi var (annenin bağışıklığı bebeğe)
Klinik Önemi: IgG pozitifliği = Geçirilmiş enfeksiyon veya aşılanma

IgA (Immunoglobulin A)

Mukozal yüzeylerde (ağız, solunum, sindirim, genitoüriner sistem)
Salgılarda (tükürük, gözyaşı, anne sütü)
Lokal savunma

IgE (Immunoglobulin E)

Alerjik reaksiyonlar ve parazit enfeksiyonlarında
Mast hücreleri ve bazofillere bağlanır
Klinik Önemi: Yüksek IgE = Alerji veya parazit enfeksiyonu

IgD (Immunoglobulin D)

Az bulunur, fonksiyonu tam bilinmez
B hücre aktivasyonunda rol oynar

Seroloji Testlerinin Uygulama Alanları

Serolojik testler, çok geniş bir klinik spektrumda kullanılır:

1. Enfeksiyon Hastalıklarının Tanısı

Viral Enfeksiyonlar:

HIV (İnsan İmmün Yetmezlik Virüsü): Anti-HIV antikorları
Hepatit: Anti-HBs, Anti-HBc, Anti-HCV antikorları
COVID-19: SARS-CoV-2 IgM/IgG antikorları
Kızamık, Kızamıkçık (Rubella): IgM/IgG antikorları
EBV (Epstein-Barr Virüsü): Mononükleoz testi
CMV (Sitomegalvirüs): IgM/IgG
Herpes Simplex Virüs (HSV): HSV-1/HSV-2 antikorları

Bakteriyel Enfeksiyonlar:

Helicobacter pylori: Anti-H.pylori antikorları
Boğmaca (Pertussis): Antikor titrasyonu
Brusella: Rose Bengal testi, tüp aglütinasyon
Salmonella: Widal testi
Sifiliz (Treponema pallidum): VDRL, RPR, TPHA testleri

Paraziter Enfeksiyonlar:

Toksoplazmoz: Anti-Toxoplasma IgM/IgG
Ekinokokkoz: Anti-Echinococcus antikorları

Mantar Enfeksiyonları:

Aspergillus, Candida antikorları

2. Otoimmün Hastalıkların Tanısı

Romatoid Artrit: RF (Romatoid Faktör), Anti-CCP
Sistemik Lupus Eritematozus (SLE): ANA (Anti-Nuclear Antibody), Anti-dsDNA
Çölyak Hastalığı: Anti-Tissue Transglutaminase (Anti-tTG), Anti-Endomysium
Hashimoto Tiroiditi: Anti-TPO, Anti-Thyroglobulin
Graves Hastalığı: TSH Reseptör Antikorları

3. Alerji Testleri

Spesifik IgE: Belirli alerjenlere karşı IgE antikorları
Total IgE: Genel alerji eğilimi

4. Kan Grubu ve Doku Uyumu

ABO ve Rh Kan Grubu Tayini: Aglütinasyon testleri
Cross-Match (Çapraz Karşılaştırma): Transfüzyon öncesi uyumluluk testi
HLA Tiplendirmesi: Organ nakli uyumluluğu

5. Hamilelik Testleri

Beta-hCG (İnsan Koryonik Gonadotropin): Hamilelik hormonu testi

6. Tümör Belirteçleri

Bazı tümör belirteçleri de serolojik testlerle ölçülür:

CEA, CA 19-9, CA 125, PSA, AFP

7. Bağışıklık Durumu Değerlendirmesi

Aşı sonrası antikor titrasyonu (Hepatit B, Kızamıkçık)
İmmünglobulin seviyeleri (IgG, IgA, IgM)

Yaygın Seroloji Test Yöntemleri

Serolojik testler, kullanılan yönteme göre sınıflandırılır:

1. ELISA (Enzyme-Linked Immunosorbent Assay)

ELISA, en yaygın kullanılan serolojik test yöntemlerinden biridir. Enzim-bağlı immünsorbent deneyi olarak Türkçe'ye çevrilir.

ELISA Çalışma Prensibi

ELISA, antijen-antikor reaksiyonunu enzim katalizli renk değişimi ile görünür hale getirir.

Temel Aşamalar:

Kaplama (Coating): Mikrotiter plakasının kuyucuklarına antijen veya antikor eklenir ve yüzeye tutunması sağlanır.
Bloklama (Blocking): Non-spesifik bağlanmayı önlemek için BSA (Bovine Serum Albumin) veya süt tozu eklenir.
Numune Eklenmesi: Hasta serumu eklenir. Eğer numunede hedef antikor varsa, plaklı antigene bağlanır.
Yıkama: Bağlanmayan moleküller yıkanır (genellikle PBS-Tween çözeltisi ile).
Konjugat Eklenmesi: Enzim-bağlı sekonder antikor eklenir (genellikle HRP - Horseradish Peroxidase veya AP - Alkaline Phosphatase).
Yıkama: Bağlanmayan konjugat yıkanır.
Substrat Eklenmesi: Enzimin substratı eklenir. Enzim, substratı renkli ürüne dönüştürür.
Okuma: Spektrofotometre ile absorbans ölçülür (genellikle 450 nm veya 405 nm).
Sonuç Yorumlama: Absorbans değeri, antikor konsantrasyonu ile doğru orantılıdır.

ELISA Türleri

Direkt ELISA:

Antijen plaklı, hasta antikorun kendisi enzim-işaretli
Hızlı, az adım
Daha az hassas

İndirekt ELISA:

Antijen plaklı, hasta antikoru bağlanır, sonra enzim-işaretli sekonder antikor eklenir
Daha hassas
En yaygın kullanılan

Sandwich ELISA:

İki antikor kullanılır (capture antibody ve detection antibody)
Antijen tayini için kullanılır
Çok hassas

Kompetitif ELISA:

Numune ve işaretli antijen rekabet eder
Küçük moleküller için uygundur

ELISA'nın Avantajları

Yüksek hassasiyet ve özgüllük
Çok sayıda numune aynı anda analiz edilebilir (96-384 kuyucuklu plaklar)
Kantitatif sonuç
Otomasyona uygun
Nispeten ekonomik

ELISA'nın Dezavantajları

Teknik uzmanlık gerektirir
Çapraz reaksiyon riski
Yanlış pozitif/negatif sonuç riski

2. Western Blot (İmmünoblot)

Western Blot, proteinlerin elektroforez ile ayrılıp, spesifik antikorlarla tespit edildiği bir yöntemdir. ELISA'da pozitif çıkan sonuçların doğrulanması için kullanılır.

Western Blot Prosedürü

Protein Ekstraksiyonu: Numuneden proteinler izole edilir
SDS-PAGE (Elektroforez): Proteinler molekül ağırlıklarına göre jel içinde ayrılır
Transfer (Blotting): Proteinler jelden nitroselüloz veya PVDF membrana transfer edilir
Bloklama: Non-spesifik bağlanma engellenir
Primer Antikor İnkübasyonu: Hasta serumu eklenir
Yıkama
Sekonder Antikor İnkübasyonu: Enzim-işaretli sekonder antikor eklenir
Deteksiyon: Kemilüminesans veya kolorimetrik substrat ile bantlar görünür hale gelir
Değerlendirme: Bantların pozisyonu ve yoğunluğu analiz edilir

Western Blot Uygulamaları

HIV Doğrulama Testi: ELISA pozitif HIV sonuçlarının konfirmasyonu
Lyme Hastalığı Doğrulama
Hepatit C Doğrulama
Protein Ekspresyon Analizi: Araştırma laboratuvarlarında

Western Blot'un Avantajları

Çok yüksek özgüllük
Çoklu protein tespiti
Molekül ağırlığı bilgisi

Western Blot'un Dezavantajları

Zaman alıcı (1-2 gün)
Pahalı
Teknik uzmanlık gerektirir
Yorum subjektif olabilir

3. İmmünofluoresans (IF)

İmmünofluoresans, floresan işaretli antikorların kullanıldığı mikroskobik bir tekniktir.

İmmünofluoresans Türleri

Direkt IF:

Floresan işaretli antikor doğrudan antijene bağlanır
Hızlı
Örnek: Rabies tanısı (beyin dokusunda virüs tespiti)

İndirekt IF:

Hasta antikorun hedef antijene bağlanması, sonra floresan işaretli sekonder antikor eklenmesi
Daha hassas
Örnek: ANA (Anti-Nuclear Antibody) testi

İmmünofluoresans Uygulamaları

ANA Testi: SLE ve diğer otoimmün hastalıklar
Anti-dsDNA: SLE spesifik
ANCA: Vaskülit tanısı
Doku Immünohistokimyası: Patoloji laboratuvarlarında

İmmünofluoresans Avantajları

Hücre/doku düzeyinde lokalizasyon bilgisi
Morfolojik değerlendirme
Çoklu floresan etiket (multiplexing)

İmmünofluoresans Dezavantajları

Floresan mikroskop gerektirir
Subjektif yorum
Zaman alıcı
Otofloresans problemi

4. Aglütinasyon Testleri

Aglütinasyon, antijenle kaplı partiküllerin (bakteriler, eritrositler, lateks partiküller) antikorlar tarafından çökeltilmesidir.

Aglütinasyon Test Türleri

Direkt Aglütinasyon:

Bakterilerin doğrudan antikorlar tarafından aglütine edilmesi
Örnek: Widal testi (Salmonella), Brusella testi

İndirekt (Pasif) Aglütinasyon:

Antijenin eritrosit veya lateks partiküllere bağlanması, sonra antikorlarla aglütinasyon
Örnek: TPHA (Treponema Pallidum Hemagglutination), RF (Romatoid Faktör) lateks aglütinasyonu

Koaglütinasyon:

Staphylococcus aureus protein A'sı ile işaretli partiküller kullanılır

Aglütinasyon Avantajları

Basit, hızlı
Özel ekipman gerektirmez
Ekonomik
Sahada kullanılabilir

Aglütinasyon Dezavantajları

Semi-kantitatif (titrasyon gerekir)
Prozone fenomeni (çok yüksek antikor konsantrasyonunda yanlış negatif)
Subjektif okuma

5. Nötralizasyon Testleri

Antikorların virüsü veya toksini nötralize etme yeteneğini ölçer.

Prensip

Hasta serumu ile virüs inkübasyonu
Eğer serumda nötralize edici antikor varsa, virüs hücre kültürüne enfekte olamaz
Hücrelerde sitopatik etki (CPE) izlenerek değerlendirme

Uygulamalar

Plaque Reduction Neutralization Test (PRNT): COVID-19, dengue, zika için altın standart
Rabies Nötralizasyon Testi
Difteri, Tetanoz Antitoksin Tayini

Avantajları

Fonksiyonel antikor ölçümü (sadece varlığı değil, etkisini ölçer)
Aşı etkinliği değerlendirmesi

Dezavantajları

Çok zaman alıcı (3-7 gün)
Pahalı
Hücre kültürü ve BSL-3 laboratuvar gerektirebilir
Yüksek teknik uzmanlık

6. Hızlı Tanı Testleri (Rapid Diagnostic Tests - RDT)

Lateral akış immünokromatografik testler, yatak başı (point-of-care) kullanım için tasarlanmıştır.

Çalışma Prensibi

Numune (kan, serum, idrar) test stripi üzerine damlatılır
Numune, kapiller akış ile strip boyunca ilerler
Eğer hedef antikor/antijen varsa, test hattında (T line) renkli band oluşur
Kontrol hattı (C line) her zaman pozitif olmalıdır (test geçerliliği)

Örnekler

Hamilelik Testi: İdrarda hCG tespiti
COVID-19 Hızlı Antijen Testi
COVID-19 Hızlı Antikor Testi (IgM/IgG)
HIV Hızlı Testi
Troponin Hızlı Testi: Kalp krizi tanısı
Grip Hızlı Testi: Influenza A/B

Avantajları

Çok hızlı sonuç (5-20 dakika)
Basit, eğitim gerektirmez
Özel ekipman gerektirmez
Saha ve ev kullanımına uygun
Ekonomik

Dezavantajları

Daha düşük hassasiyet ve özgüllük (laboratuvar testlerine göre)
Kalitatif sonuç (pozitif/negatif)
Yanlış pozitif/negatif riski daha yüksek
Subjektif okuma (çok zayıf pozitif bantlar)

Seroloji Test Sonuçlarının Yorumlanması

Serolojik test sonuçlarının doğru yorumlanması kritik öneme sahiptir.

Pozitif Sonuç

IgM Pozitif, IgG Negatif:

Akut enfeksiyon (yeni bulaşmış)
İmmün yanıtın erken aşaması

IgM Pozitif, IgG Pozitif:

Akut enfeksiyonun geç aşaması veya
Yakın zamanda geçirilmiş enfeksiyon

IgM Negatif, IgG Pozitif:

Geçirilmiş enfeksiyon
Bağışıklık kazanılmış (aşılama veya doğal enfeksiyon)
Kronik enfeksiyon

IgM Negatif, IgG Negatif:

Hiç maruz kalınmamış veya
Çok erken dönem (antikor henüz oluşmamış - "window period") veya
İmmün sistem yetersizliği

Yanlış Pozitif Sonuçlar

Yanlış pozitif, gerçekte antikor yokken testin pozitif çıkmasıdır.

Nedenleri:

Çapraz reaksiyon (benzer antijenler)
Romatoid faktör varlığı
Otoimmün hastalıklar
Gebelik
Yakın zamanda aşılanma
Test kiti sorunu
Teknik hatalar

Çözüm:

Doğrulama testi (örneğin Western Blot)
Farklı yöntemle tekrar test
Klinik korelasyon

Yanlış Negatif Sonuçlar

Yanlış negatif, gerçekte antikor varken testin negatif çıkmasıdır.

Nedenleri:

Window period (pencere dönemi): Enfeksiyon var ama antikor henüz oluşmamış
İmmünsüpresyon: Bağışıklık sistemi baskılanmış (HIV, kemoterapi, immünosüpresif ilaçlar)
Çok erken veya çok geç dönem testi
Test hassasiyeti düşük
Teknik hatalar (örnek saklama, pipetleme)

Çözüm:

2-4 hafta sonra tekrar test
Farklı yöntemle test (örneğin PCR)
Klinik korelasyon

Hassasiyet (Sensitivity) ve Özgüllük (Specificity)

Hassasiyet (Sensitivity):

Gerçek pozitif bireylerin testle doğru tespit edilme yüzdesi
Hassasiyet = Gerçek Pozitif / (Gerçek Pozitif + Yanlış Negatif)
Yüksek hassasiyet: Yanlış negatif az (tarama testleri için önemli)

Özgüllük (Specificity):

Gerçek negatif bireylerin testle doğru tespit edilme yüzdesi
Özgüllük = Gerçek Negatif / (Gerçek Negatif + Yanlış Pozitif)
Yüksek özgüllük: Yanlış pozitif az (doğrulama testleri için önemli)

İdeal test: %100 hassasiyet + %100 özgüllük (gerçekte imkansız)

Genellikle hassasiyet artarsa özgüllük azalır (trade-off)

Prediktif Değerler

Pozitif Prediktif Değer (PPV):

Test pozitif çıkanların gerçekten hasta olma olasılığı
Prevalansa bağlıdır

Negatif Prediktif Değer (NPV):

Test negatif çıkanların gerçekten sağlıklı olma olasılığı

Seroloji Laboratuvarı ve Kalite Kontrol

Serolojik testlerin güvenilir sonuçlar vermesi için laboratuvarın uygun standartlara sahip olması gerekir.

Laboratuvar Gereksinimleri

Fiziksel Alan:

Uygun havalandırma ve ışıklandırma
Temiz, steril çalışma ortamı
Numune işleme alanı, test alanı ve arşiv alanı ayrımı

Ekipman:

Spektrofotometre veya ELISA okuyucu
Pipetler (tek kanallı, çok kanallı)
Yıkama cihazı (washer)
İnkübatör
Santrifüj
Soğutucu ve derin dondurucu (-20°C, -80°C)
Floresan mikroskop (IF testleri için)

Reaktifler:

Test kitleri (sertifikalı, son kullanma tarihi geçmemiş)
Pozitif ve negatif kontroller
Kalibratörler
Yıkama çözeltileri, bloklama çözeltileri

Kalite Kontrol ve Kalite Güvence

Kalite kontrol yöntemleri, seroloji laboratuvarında kritik öneme sahiptir.

İç Kalite Kontrol (IQC):

Her test seti ile pozitif ve negatif kontrol çalışılması
Kontrol değerlerinin kabul sınırları içinde olması
Levy-Jennings grafikleri ile trend izleme

Dış Kalite Kontrol (EQC/Proficiency Testing):

Bağımsız bir kuruluştan gelen körü numunelerin analizi
Laboratuvarlar arası performans karşılaştırması
Yıllık başarı şartı

Ekipman Kalibrasyonu:

Pipetlerin düzenli kalibrasyonu
Spektrofotometre kalibrasyonu
Sıcaklık izleme (buzdolabı, inkübatör)

Dokümantasyon:

SOP (Standard Operating Procedure) - Standart Çalışma Prosedürleri
Test kayıtları
Kalite kontrol kayıtları
Kalibrasyon kayıtları
Validasyon çalışmaları

Personel Eğitimi:

Düzenli teknik eğitimler
Laboratuvar güvenliği eğitimleri
Yeni test eğitimleri
Yetkinlik değerlendirmeleri

Akreditasyon:

ISO 15189: Tıbbi laboratuvarlar için kalite ve yeterlilik standardı
ISO 17025: Test ve kalibrasyon laboratuvarlarının yeterliliği
CLIA (Clinical Laboratory Improvement Amendments - ABD)

Laboratuvar sertifika programları, personelin seroloji testlerinde yetkinlik kazanması için önemlidir.

Seroloji Testlerinde Güncel Gelişmeler

1. Multiplex Testler

Tek bir testte birden fazla antikor/antijenin eşzamanlı tespiti
Örnek: Luminex teknolojisi (100+ parametre aynı anda)
Avantaj: Daha az numune, daha hızlı sonuç, maliyet azaltma

2. Mikroakışkan (Microfluidic) Sistemler

Lab-on-a-chip teknolojisi
Minimal numune hacmi (mikrolitre)
Taşınabilir sistemler

3. Biosensör Teknolojileri

Gerçek zamanlı antikor-antijen etkileşim izleme
Label-free (işaretleme gerektirmeyen) tespit
SPR (Surface Plasmon Resonance), Biolayer Interferometry

4. Dijital ELISA (Simoa - Single Molecule Array)

Tek molekül hassasiyeti
Femtomolar (10⁻¹⁵ M) konsantrasyonlarda tespit
Nörolojik hastalıklar, erken kanser tanısı

5. Yapay Zeka Destekli Yorumlama

Makine öğrenimi ile sonuç yorumlama
Western Blot band analizi otomasyonu
Yanlış pozitif/negatif oranının azaltılması

6. CRISPR Tabanlı Seroloji

CRISPR-Cas sistemi ile antikor tespiti
Yüksek özgüllük ve hassasiyet
Hızlı test geliştirme

Seroloji ve Epidemiyoloji

Serolojik testler, salgın hastalıkların izlenmesinde kritik rol oynar:

Seroprevalans Çalışmaları

Toplumda bağışıklık oranının belirlenmesi
COVID-19 seroprevalans çalışmaları
Sürü bağışıklığı hesaplama

Aşı Etkinliği Değerlendirmesi

Aşı sonrası antikor titrasyon
Hepatit B aşısı sonrası Anti-HBs ölçümü
COVID-19 aşı yanıtının izlenmesi

Salgın İzleme

Yeni vakaların tespiti
Bulaş zincirlerinin takibi
Halk sağlığı politikalarının belirlenmesi

Sonuç

Seroloji testleri, modern tıbbın vazgeçilmez tanı araçlarından biridir. ELISA, Western Blot, immünofluoresans, aglütinasyon testleri ve hızlı tanı testleri gibi çeşitli yöntemlerle, enfeksiyon hastalıklarının tanısından otoimmün hastalıkların teşhisine, alerji testlerinden kan grubu tayinine kadar geniş bir yelpazede kullanılır.

IgM ve IgG antikorlarının yorumlanması, enfeksiyonun akut veya geçirilmiş olduğunu belirlememize olanak sağlar. Hassasiyet ve özgüllük kavramları, test performansının anlaşılmasında kritiktir. Yanlış pozitif ve yanlış negatif sonuçların farkında olmak, doğru klinik karar vermede önemlidir.

Spektrofotometre gibi analitik cihazların kullanıldığı seroloji laboratuvarlarında, kalite kontrol yöntemleri ve validasyon çalışmaları ile güvenilir sonuçlar elde edilir. Laboratuvar güvenliği standartlarına uygun çalışma, personel ve çevre sağlığı açısından şarttır.

Laboratuvar sertifika programları ile eğitilmiş personel, laborant ve teknisyenler, serolojik testlerin doğru uygulanması ve yorumlanmasında kritik rol oynar. ISO 15189 ve ISO 17025 gibi akreditasyonlar, laboratuvarların yeterliliğini garanti altına alır.

Multiplex testler, mikroakışkan sistemler, dijital ELISA ve yapay zeka destekli yorumlama gibi gelişmelerle seroloji alanı sürekli ilerlemektedir. COVID-19 pandemisinin de gösterdiği gibi, serolojik testler halk sağlığı izlemede ve salgın kontrolünde vazgeçilmezdir.

Acadezone olarak, seroloji testleri, immünolojik yöntemler, laboratuvar teknikleri, kalite kontrol, laboratuvar güvenliği ve validasyon konularında kapsamlı eğitim programları sunuyoruz.

Laborant eğitimi, biyoloji eğitimleri, moleküler biyoloji sertifika programları ve online laboratuvar eğitimleri ile uzman kadromuz yanınızdadır.