PQR Nedir?
PQR (Procedure Qualification Record - Kaynak Prosedür Yeterlilik Kaydı), bir kaynak prosedürünün belirli standartlara uygunluğunu doğrulamak amacıyla yapılan test kaynak işleminin sonuçlarını içeren resmi dokümantasyondur. PQR, kaynak birleştirmelerinin mekanik ve metalurjik özelliklerinin kabul kriterlerini karşılayıp karşılamadığını kanıtlar.
Endüstriyel uygulamalarda kaynak kalitesinin güvenilir ve tekrarlanabilir olması büyük önem taşır. PQR, bu güvenirliliğin belgelenmiş kanıtı olarak görev yapar ve kaynak mühendisliği alanının en kritik dokümantasyon gerekliliklerinden biridir.
Özetle:
- PQR açılımı: Procedure Qualification Record (Kaynak Prosedür Yeterlilik Kaydı)
- İşlevi: Bir WPS'in geçerliliğini kanıtlayan test sonuçlarını belgeler
- WPS ile farkı: WPS prosedürün nasıl yapılacağını tanımlar, PQR test sonuçlarını kaydeder
- Ana standartlar: ASME Section IX (PQR) ve EN ISO 15614 (WPQR)
- Zorunlu testler: Çekme, bükme, darbe (Charpy), sertlik ve makro muayene
- Geçerlilik süresi: ASME IX kapsamında süresizdir (temel değişkenler değişmedikçe)
PQR, WPS ve WPQR İlişkisi
Kaynak kalifikasyon sistemi üç temel dokümandan oluşur. Bu dokümanların birbirleriyle ilişkisi doğru anlaşılmalıdır:
| Doküman | Tam Adı | İşlevi |
|---|---|---|
| WPS | Welding Procedure Specification | Kaynak prosedürünün nasıl yapılacağını tanımlar |
| PQR | Procedure Qualification Record | WPS'in geçerliliğini kanıtlayan test sonuçları |
| WPQR | Welder Performance Qualification Record | Kaynakçının yetkinliğini belgeler |
Bu üçlünün çalışma mantığı:
- WPS hazırlanır: Kaynak parametreleri, malzeme bilgileri ve prosedür detayları yazılır
- Test kaynağı yapılır: WPS'e uygun olarak bir test parçası kaynaklanır
- PQR oluşturulur: Test sonuçları kaydedilir ve kabul kriterleri değerlendirilir
- WPS onaylanır: PQR başarılı ise WPS üretimde kullanılmaya hazır hale gelir
Kısaca, PQR olmadan WPS onaylanamaz. PQR, WPS'in bilimsel ve teknik dayanağıdır.
PQR'da Kayıt Edilen Bilgiler
Bir PQR dokümanı şu temel bilgileri içerir:
Temel Kaynak Değişkenleri (Essential Variables)
| Değişken | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Ana Malzeme | Kaynaklanacak malzeme türü ve grubu | P-No. 1, Grup 1 (Karbon çeliği) |
| Kaynak Metali | Dolgu malzemesi sınıfı | F-No. 4, A-No. 1 |
| Kaynak Prosesi | SMAW, GTAW, GMAW vb. | GTAW + SMAW (kombine) |
| Kalınlık Aralığı | Test parçasının et kalınlığı | 12 mm (geçerlilik: 3-24 mm) |
| Pozisyon | Kaynak pozisyonu | 1G, 2G, 3G, 6G |
| Ön Isıtma | Minimum ön ısıtma sıcaklığı | 100°C |
| Pasolar Arası Sıcaklık | Maksimum pasolar arası sıcaklık | 250°C |
| Isıl İşlem (PWHT) | Kaynak sonrası ısıl işlem | 620°C, 1 saat |
Tamamlayıcı Değişkenler (Supplementary Essential Variables)
Bu değişkenler darbe (Charpy) testi gerektiren durumlarda geçerlidir:
- Kaynak metali sınıflandırması
- Isıl işlem koşulları
- Ön ısıtma sıcaklığı
- Pasolar arası sıcaklık sınırları
- İlave gaz bileşimi
PQR Test Gereksinimleri
PQR'nin geçerliliği için çeşitli mekanik testlerin başarılı sonuçlanması gerekir. Uygulanan test türleri, kullanılan standarda ve birleşme tipine göre değişiklik gösterir.
Zorunlu Testler
| Test Türü | Amacı | Kabul Kriteri (ASME IX Örneği) |
|---|---|---|
| Çekme Testi | Kaynak birleşiminin çekme dayanımını ölçer | Ana malzeme min. çekme dayanımı |
| Bükme Testi | Sünek ve yüzey kusuru kontrolü | 3.2 mm'den büyük açık kusur olmamalı |
| Darbe Testi (Charpy) | Çarpma dayanımı ve kırılganlık | Min. 27J (standarda göre değişir) |
| Sertlik Testi | Isıl etkiden etkilenen bölge sertliği | Max. 350 HV10 (genellikle) |
| Makro Muayene | Kaynak kesit yapısının incelenmesi | Kabul edilemez kusur olmamalı |
Tahribatsız Muayene (NDT) Testleri
PQR süreci içinde tahribatsız muayene yöntemleri de kullanılabilir:
- Radyografik Test (RT): Röntgen veya gama ışınları ile iç kusur tespiti
- Ultrasonik Test (UT): Ses dalgaları ile iç yapısal kusur tespiti
- Penetrant Test (PT): Yüzey çatlak ve gözeneklerin tespiti
- Manyetik Parçacık Testi (MT): Ferromanyetik malzemelerde yüzey ve yüzey altı kusur tespiti
Gerçek Kalite Uzmanlığı, Sektörel Derinlikle Kazanılır
Temel standartlar sadece başlangıç. Her sektörün onlarca regülasyonu, yüzlerce gereksinimi var. Sektörünüzü seçin, derinlemesine öğrenin.
Her sektör programı: Tüm standartlar + Regülasyonlar + Güncel gereksinimler + Pratik uygulamalar
ASME Section IX Kapsamında PQR
ASME Boiler and Pressure Vessel Code, Section IX (Welding, Brazing and Fusing Qualifications) kaynak kalifikasyon süreçlerinin en yaygın referans standardıdır.
ASME IX PQR Süreci
- WPS Taslağı Hazırlanır: Temel değişkenler ve kaynak parametreleri tanımlanır
- Test Kuponu Kaynaklanır: WPS'e uygun olarak numune kaynak yapılır
- Kaynak Parametreleri Kaydedilir: Gerçek kaynak sırasındaki tüm değerler not edilir
- Mekanik Testler Uygulanır: Çekme, bükme ve gerektiğinde darbe testleri yapılır
- Sonuçlar Değerlendirilir: Kabul kriterleri ile karşılaştırılır
- PQR Onaylanır: Yetkili mühendis veya muayene kuruluşu tarafından imzalanır
ASME IX P-Number Sınıflandırması
| P-No. | Malzeme Grubu | Örnekler |
|---|---|---|
| 1 | Karbon Çelikleri | SA-36, SA-516 Gr.70 |
| 3 | Düşük Alaşımlı Çelikler | SA-335 P11 |
| 4 | Krom-Molibden Çelikleri | SA-335 P22 |
| 5A | Yüksek Krom Çelikleri | SA-335 P5 |
| 8 | Ostenit Paslanmaz Çelikler | SA-240 Tp.304, 316 |
| 21-25 | Alüminyum Alaşımları | Al 5083, Al 6061 |
| 31-35 | Bakır Alaşımları | Cu-Ni, Bronz |
| 41-49 | Nikel Alaşımları | Inconel, Monel |
| 51-53 | Titanyum Alaşımları | Ti Gr.2, Ti Gr.5 |
EN ISO 15614 Kapsamında PQR (WPQR)
Avrupa standartlarında PQR yerine WPQR (Welding Procedure Qualification Record) terimi kullanılır. EN ISO 15614 serisi, farklı kaynak prosesleri için ayrı standartlar içerir:
| Standart | Kapsam |
|---|---|
| EN ISO 15614-1 | Çeliklerin ark ve gaz kaynağı |
| EN ISO 15614-2 | Alüminyum ve alaşımları |
| EN ISO 15614-3 | Dönme demir malzemeler |
| EN ISO 15614-4 | Alüminyumun onarım kaynağı |
| EN ISO 15614-5 | Titanyum, zirkonyum ve alaşımları |
| EN ISO 15614-7 | Kaynak kaplama (overlay welding) |
| EN ISO 15614-8 | Boru-taban birleşmeleri |
ASME IX ile EN ISO 15614 Karşılaştırması
| Özellik | ASME IX | EN ISO 15614 |
|---|---|---|
| Terminoloji | PQR | WPQR |
| Kalınlık Geçerliliği | 2T kuralı (genellikle) | 0.8T - 1.5T aralığı |
| Darbe Testi | Ek koşul (supplementary) | Çoğunlukla zorunlu |
| Sertlik Testi | Genellikle istenmez | Çoğunlukla zorunlu |
| Makro Muayene | İsteğe bağlı | Zorunlu |
| Geçerlilik Süresi | Süresiz (iptal edilmedikçe) | Süresiz |
PQR Hazırlama Süreci (Adım Adım)
Adım 1: Ön Hazırlık
- Uygulanacak standardı belirleyin (ASME IX, EN ISO 15614 vb.)
- Ana malzeme ve kaynak metali seçimini yapın
- Kaynak prosedürünü (prosesini) belirleyin
- Birleşme tasarımını (ağız formunu) oluşturun
Adım 2: WPS Taslağı
- Tüm temel değişkenleri tanımlayın
- Kaynak parametrelerini (akım, gerilim, ilerleme hızı) hesaplayın
- Ön ısıtma ve ısıl işlem koşullarını belirleyin
- Koruyucu gaz türünü ve debisini seçin
Adım 3: Test Kuponu Hazırlığı
- Test parçasının boyutlarını standarda uygun olarak hazırlayın
- Malzeme sertifikalarını (mill certificate) temin edin
- Numune plakalarının izlenebilirliğini sağlayın
Adım 4: Kaynak İşlemi
- WPS taslağına uygun şekilde kaynak işlemini gerçekleştirin
- Tüm gerçek parametreleri kayıt altına alın
- Her paso için akım, gerilim, ilerleme hızı değerlerini not edin
- Ön ısıtma ve pasolar arası sıcaklıkları ölçün ve kaydedin
Adım 5: Numune Çıkarma ve Test
- Standarda uygun konumlardan test numunelerini çıkartın
- Çekme, bükme, darbe ve sertlik testlerini uygulatın
- Gerekiyorsa NDT muayenelerini yaptırın
- Makro numune hazırlayın ve inceleyin
Adım 6: Değerlendirme ve Onay
- Test sonuçlarını kabul kriterleri ile karşılaştırın
- PQR formunu doldurun ve tüm sonuçları kaydedin
- Yetkili mühendis/muayene kuruluşu onayını alın
- WPS'i PQR'a referansla onaylayın
PQR'da Sık Yapılan Hatalar
- Gerçek kaynak parametrelerinin kaydedilmemesi: PQR, planlanan değil gerçekleşen değerleri içermelidir
- Malzeme sınıflandırma hataları: P-Number veya Group Number'ın yanlış belirlenmesi
- Kalınlık geçerlilik aralığının yanlış hesaplanması: Her standart farklı kurallar içerir
- Isıl işlem koşullarının atlanması: PWHT uygulandıysa kayıt edilmeli, uygulanmadıysa buna göre sınırlandırılmalı
- Test raporlarının PQR ile eşleştirilememesi: İzlenebilirlik zincirine dikkat edilmeli
- Güncelliğini yitirmiş standart revizyonları kullanmak: Standart revizyonlarını takip etmek önemlidir
kaynak mühendisliği eğitimleri ile PQR ve WPS süreçlerinizi profesyonel standartlarda yürütmenize destek oluyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Bu konuda en çok merak edilenler
ASME IX kapsamında PQR'ın bir geçerlilik süresi yoktur. Ancak, temel değişkenlerde değişiklik olursa yeni bir PQR gerekebilir.
Evet, tek bir PQR temel değişkenler uyumlu olduğu sürece birden fazla WPS'in dayanak dokümanı olabilir.
PQR, organizasyonun yetkili kaynak mühendisi veya kalite kontrol mühendisi tarafından imzalanır. Üçüncü taraf muayene kuruluşu onayı da gerekebilir.
Doğrudan transfer mümkün değildir. Ancak bazı standartlar, diğer standartlar kapsamında yapılmış PQR'ların belirli koşullar altında kabul edilebileceğini belirtir.
