GLP Eğitimi: İyi Laboratuvar Uygulamaları 2026 Rehberi
GLP (Good Laboratory Practice - Iyi Laboratuvar Uygulamalari), klinik olmayan saglik ve cevre guvenlik calismalarinin planlanmasi, yurutulmesi, izlenmesi, kaydedilmesi, arsivlenmesi ve raporlanmasina yonelik uluslararasi bir kalite sistemidir. OECD tarafindan 1981 yilinda yayin haline getirilen GLP prensipleri, bugun 40'tan fazla ulkede zorunlu olarak uygulanmaktadir.
GLP egitimi, laboratuvar ortaminda calisan profesyonellerin veri butunlugunu, tekrarlanabilirligini ve guvenilirligini saglamak icin ihtiyac duydugu temel yetkinlikleri kazandiran bir egitim programidir. Ilac, kimya, biyoteknoloji ve tarim kimyasallari sektorlerinde duzenleyici kurumlar tarafindan zorunlu tutulan bu egitim, laboratuvar calismalarinin uluslararasi standartlara uygunlugunu garanti altina alir.
Bu kapsamli rehberde, GLP egitiminin icerigini, OECD GLP prensiplerini, GLP ile GMP ve GCP arasindaki farklari, calisma direktoru sorumluluklarini, kalite guvence biriminin rolunu ve basvuru sureclerini detayli olarak inceleyecegiz.
GLP Nedir? Temel Tanım ve Tarihçe
GLP'nin Tanımı
GLP, klinik olmayan (non-clinical) guvenlik calismalari icin olusturulmus bir kalite yonetim sistemidir. Amaci, test maddelerinin (ilaclar, kimyasallar, pestisitler, gida katki maddeleri) insan sagligi ve cevre uzerindeki etkilerini degerlendiren calismalarin guvenilir, tekrarlanabilir ve denetlenebilir sekilde yurutulmesini saglamaktir.
GLP'nin temel hedefleri:
- Laboratuvar verilerinin guvenilirligini ve butunlugunu saglamak
- Calisma sonuclarinin ulkeler arasi karsilikli kabulunu mumkun kilmak
- Gereksiz tekrar calismalarin ve hayvan deneylerinin onune gecmek
- Duzenleyici kurumlara sunulan verilerin kalitesini garanti altina almak
GLP Tarihçesi
| Yıl | Gelişme | Önemi |
|---|---|---|
| 1976 | FDA denetimleri ciddi veri sahteciliklerini ortaya cikarir | GLP ihtiyaci dogar |
| 1978 | ABD FDA ilk GLP kurallarini yayinlar (21 CFR Part 58) | Yasal zorunluluk baslar |
| 1981 | OECD GLP Prensipleri yayin haline gelir | Uluslararasi standart |
| 1989 | OECD MAD (Mutual Acceptance of Data) karari | Karsilikli veri kabulu |
| 1997 | OECD GLP prensipleri guncellenir | Modern gereksinimler eklenir |
| 2004 | Turkiye'de GLP uygulamalari baslar | Ulusal uyum |
| 2020+ | Dijital veri butunlugu ve elektronik kayitlar onem kazanir | GLP 4.0 donemi |
OECD GLP Prensipleri: 10 Temel İlke
OECD tarafindan belirlenen GLP prensipleri, laboratuvar calismalarinin her asamasini kapsayan 10 temel ilkeden olusur:
1. Test Tesisi Organizasyonu ve Personeli
Her test tesisinde yeterli sayida nitelikli personel bulunmalidir. Personelin egitim kayitlari, yetkinlikleri ve is tanimlari yazili olarak dokumante edilmelidir.
2. Kalite Güvence Programı
Bagimsiz bir kalite guvence (QA) birimi, calismalarin GLP prensiplerine uygun yurutuldugunu denetler. QA birimi, calisma plani, kritik fazlar ve nihai raporun denetiminden sorumludur.
3. Tesisler
Laboratuvar tesisleri, calisma turleri icin yeterli buyuklukte ve uygun tasarimda olmalidir. Test sistemleri, test ve referans maddelerin depolanmasi ve arsivleme icin ayri alanlar bulunmalidir.
4. Cihazlar, Malzemeler ve Reaktifler
Tum cihazlar duzgun calisir durumda olmali, duzgun olarak kalibre edilmeli ve bakimlari yapilmalidir. Kalibrasyon kayitlari muhafaza edilmelidir.
5. Test Sistemleri
Biyolojik ve fiziksel-kimyasal test sistemleri icin uygun kosullar saglanmali ve surdurulebilir olmalidir.
6. Test ve Referans Maddeler
Test ve referans maddelerin alimi, kullanimi, depolanmasi ve bertarafi kayit altina alinmalidir. Karakterizasyon ve stabilite verileri mevcut olmalidir.
7. Standart Çalışma Prosedürleri (SOP)
Tum rutin laboratuvar islemleri icin yazili standart calisma prosedurleri (SOP) hazirlanmali ve yonetim tarafindan onaylanmalidir.
8. Çalışmanın Yürütülmesi
Her calisma icin onaylanmis bir calisma plani (study plan) hazirlenmalidir. Tum veriler anllik olarak kaydedilmeli ve degisiklikler izlenebilir olmalidir.
9. Çalışma Sonuçlarının Raporlanması
Her calisma icin nihai bir rapor hazirlanmali ve calisma direktoru tarafindan imzalanmalidir. Rapor, QA beyani icermelidir.
10. Kayıtların ve Materyallerin Arşivlenmesi
Calisma planlari, ham veriler, nihai raporlar, numuneler ve diger kritik materyaller uygun kosullarda arsivlenmelidir.
GLP, GMP ve GCP Karşılaştırması
Ilac gelistirme surecinde uc temel kalite sistemi uygulanir. Bu sistemlerin farklarini anlamak, GLP egitiminin kapsamini kavramamiz acisindan kritiktir:
| Özellik | GLP | GMP | GCP |
|---|---|---|---|
| Tam Adı | Good Laboratory Practice | Good Manufacturing Practice | Good Clinical Practice |
| Türkçe | Iyi Laboratuvar Uygulamalari | Iyi Uretim Uygulamalari | Iyi Klinik Uygulamalari |
| Uygulama Alanı | Klinik oncesi calismalar | Uretim surecleri | Klinik arastirmalar |
| Amaç | Veri guvenilirligi | Urun kalitesi | Hasta guvenligi |
| Düzenleyici | OECD, FDA, EMA | FDA, EMA, TITCK | ICH, FDA, EMA |
| Hedef | Laboratuvar verileri | Uretilen urunler | Hasta uzerindeki calismalar |
| Temel Belge | Calisma plani | Batch record | Protokol |
| Denetim | GLP denetimi | GMP denetimi | GCP denetimi |
| Sorumlular | Calisma direktoru, QA | Uretim sorumlusu, QA | Arastirmaci, Sponsor |
Çalışma Direktörü (Study Director) Sorumlulukları
Calisma direktoru, GLP calismasinin en kritik rolu olarak kabul edilir. Her GLP calismasi icin bir ve yalniz bir calisma direktoru atanmalidir.
Çalışma Direktörünün Görevleri
Calisma oncesi sorumluluklar:
- Calisma planini hazirlama ve onaylama
- Calismaya katilacak personeli belirleme
- Gerekli kaynaklarin (cihaz, malzeme, personel) yeterliligi
- Test tesisi ile koordinasyon saglama
Calisma sirasinda sorumluluklar:
- Calisma planina uygunlugu izleme
- Plan disinda gelisen olaylari degerlendirme ve dokumante etme
- Calisma planinda gerekli degisiklikleri (amendment) onaylama
- Ham verilerin zamaninda ve dogru kaydedildigini kontrol etme
Calisma sonrasi sorumluluklar:
- Nihai raporu hazirlama ve imzalama
- Raporun calisma planina ve ham verilere uygunlugunu teyit etme
- Arsivleme surecini yonetme
- QA beyani ile birlikte raporu teslim etme
Kalite Güvence (QA) Biriminin Rolü
GLP'de kalite guvence birimi, calisma direktorunden ve yonetimden bagimsiz olarak gorev yapar. QA biriminin temel sorumluluk alanlari sunlardir:
QA Denetim Türleri
| Denetim Türü | Açıklama | Sıklık |
|---|---|---|
| Calisma bazli denetim | Calisma planina uygunluk kontrolu | Her calisma icin |
| Tesis bazli denetim | Genel tesis uygunlugu kontrolu | Yillik veya alti aylik |
| Proses bazli denetim | Belirli bir islemin kontrolu | Periyodik |
| Nihai rapor denetimi | Raporun verilere uygunlugu | Her rapor icin |
QA birimi su alanlari denetler:
- Calisma planinin GLP gereksinimlerine uygunlugu
- Kritik fazlarin calisma planina uygun yurutulmesi
- SOP'lara uygunluk
- Veri kaydi ve dokumantasyon kalitesi
- Nihai raporun ham verilerle tutarliligi
- QA beyani hazirlama ve rapora ekleme
Dokümantasyon ve Arşivleme Gereksinimleri
GLP'nin en kritik unsurlarindan biri veri butunlugu ve arsivleme gereksinimleridir.
Veri Bütünlüğü İlkeleri (ALCOA+)
GLP'de veri butunlugu ALCOA+ prensipleri ile saglanir:
| İlke | İngilizce | Açıklama |
|---|---|---|
| A | Attributable | Verinin kime ait oldugu belli olmali |
| L | Legible | Veri okunabilir olmali |
| C | Contemporaneous | Veri aninda kaydedilmeli |
| O | Original | Orijinal veri saklanmali |
| A | Accurate | Veri dogru olmali |
| +C | Complete | Veri eksiksiz olmali |
| +C | Consistent | Veriler tutarli olmali |
| +E | Enduring | Veri kalici olmali |
| +A | Available | Veri erisime acik olmali |
Arşivleme Gereksinimleri
- Tum ham veriler, calisma planlari ve nihai raporlar arsivlenmelidir
- Arsiv ortami uygun sicaklik ve nem kosullarinda korunmalidir
- Arsive erisim kontrol altinda tutulmali ve kayit altina alinmalidir
- Elektronik veriler icin yedekleme ve felaket kurtarma planlari bulunmalidir
- Arsiv suresi, duzenleyici kurumun gereksinimlerine gore belirlenir (genellikle minimum 15 yil)
İlaç Sektöründe Kariyer Yolculuğun
GMP, GLP, validasyon süreçleri ve regülasyon gereksinimlerini uygulamalı eğitimlerle öğrenin. FDA, EMA ve TİTCK standartlarında uzmanlaşın.
Eğitimleri KeşfetGMP & GLP
İyi üretim ve laboratuvar uygulamaları
CTD/eCTD Dosyalama
İlaç ruhsatlandırma dosya hazırlığı
Validasyon Süreçleri
Proses, temizlik ve analitik validasyon
FDA & EMA Regülasyonları
Uluslararası ilaç düzenlemeleri
GLP Tesis Gereksinimleri
GLP uyumlu bir laboratuvar tesisinde asagidaki kosullar saglanmalidir:
Fiziksel Alan Gereksinimleri
Zorunlu alanlar:
- Test sistemi alanlari (ayri hayvan odalari, hucre kulturu laboratuvarlari vb.)
- Test ve referans madde depolama alanlari
- Cihaz ve ekipman alanlari
- Arsiv alanlari (yangin, su baskini, haserattan korunmus)
- Personel alanlari (soyunma, dinlenme)
- Atik bertaraf alanlari
Cevre kontrol gereksinimleri:
| Parametre | Gereksinim | İzleme Sıklığı |
|---|---|---|
| Sicaklik | Calisma turune gore belirlenir | Surekli izleme |
| Nem | %30-70 arasi (alana gore degisir) | Surekli izleme |
| Aydinlatma | Hayvan odalari icin siklosel | Gunluk kontrol |
| Hava degisimi | Minimum standartlara uygun | Periyodik olcum |
| Temizlik | Kontaminasyon onleme proseduru | Gunluk |
GLP Denetimleri ve Hazırlık
Denetim Türleri
GLP denetimleri ulusal ve uluslararasi duzeyde yurutulur:
Ulusal denetimler:
- Turkiye'de TITCK (Turkiye Ilac ve Tibbi Cihaz Kurumu) denetimleri
- Tarim ve Orman Bakanligi denetimleri (pestisit calismalari)
- Cevre ve Sehircilik Bakanligi denetimleri (cevre calismalari)
Uluslararasi denetimler:
- OECD karsilikli degerlendirme denetimleri
- FDA denetimleri (ABD pazari icin)
- EMA denetimleri (AB pazari icin)
Denetim Hazırlık Kontrol Listesi
- Tum SOP'larin guncel ve onaylanmis olmasi
- Personel egitim kayitlarinin eksiksiz olmasi
- Cihaz kalibrasyon kayitlarinin guncel olmasi
- Calisma planlari ve degisiklik kayitlarinin duzgun arsivlenmesi
- QA denetim raporlarinin ve bulgularin hazir olmasi
- Ham verilerin erisime acik ve duzgun arsivlenmis olmasi
- Test ve referans madde kayitlarinin eksiksiz olmasi
- Tesis temizlik ve bakim kayitlarinin guncel olmasi
GLP Eğitimi İçeriği
Akademik ve profesyonel GLP egitim programlari genellikle asagidaki konulari kapsar:
Temel Eğitim Modülleri
| Modül | İçerik | Süre |
|---|---|---|
| GLP Temelleri | GLP tarihcesi, prensipleri, mevzuat | 4 saat |
| Organizasyon ve Personel | Roller, sorumluluklar, egitim gereksinimleri | 3 saat |
| Tesis ve Ekipman | Tesis gereksinimleri, cihaz yonetimi | 3 saat |
| Calisma Plani ve Rapor | Plan hazirlama, rapor yazimi | 4 saat |
| SOP Hazirlama | SOP yazim teknikleri, surum kontrolu | 3 saat |
| Veri Butunlugu | ALCOA+, elektronik kayitlar | 4 saat |
| QA Programi | Denetim teknikleri, bulgu yonetimi | 3 saat |
| Arsivleme | Arsiv yonetimi, muhafaza kosullari | 2 saat |
| Denetim Hazirligi | Denetim sureci, sik bulunan eksiklikler | 4 saat |
Kimler GLP Eğitimi Almalı?
- Laboratuvar analistleri ve teknisyenleri
- Calisma direktorleri ve arastirmacilar
- Kalite guvence personeli
- Laboratuvar yoneticileri
- Test tesis yonetimi
- Arsiv sorumlulari
- Duzenleme isleri (regulatory affairs) personeli
GLP Uygulamalarında Sık Karşılaşılan Hatalar
Denetimlerde en sik karsilasilan uygunsuzluklar sunlardir:
Dokumantasyon hatalari:
- Ham verilerin aninda kaydedilmemesi (retroaktif kayit)
- Duzeltmelerin uygun yapilmamasi (beyaz-out kullanimi)
- Elektronik verilerin audit trail olmadan degistirilmesi
- Imza ve tarih eksiklikleri
Organizasyonel hatalar:
- QA biriminin yeterli bagimsizliga sahip olmamasi
- Calisma direktorunun birden fazla calismada etkin olarak gorev yapamamasi
- Personel egitim kayitlarinin guncel olmamasi
- SOP'larin zamaninda guncellenmemesi
Tesis ve ekipman hatalari:
- Kalibrasyon tarihlerinin asilmasi
- Cevre izleme kayitlarinin eksik olmasi
- Arsiv kosullarinin yetersiz olmasi
- Kontaminasyon onleme tedbirlerinin yetersizligi
GLP Eğitiminin Kariyer ve Sektörel Önemi
GLP egitimi, ozellikle asagidaki sektorlerde kariyer gelisimi icin kritik bir yetkinliktir:
- Ilac sektoru: Preklinik calismalarin GLP uyumlu yurutulmesi
- Kimya sektoru: Kimyasal maddelerin guvenlik degerlendirilmesi (REACH)
- Biyoteknoloji: Biyolojik urunlerin guvenlik testleri
- Tarim kimyasallari: Pestisit ve bitki koruma urunlerinin test edilmesi
- Kozmetik: Kozmetik urunlerin guvenlik degerlendirilmesi
- Cevre: Cevre risk degerlendirme calismalari
GLP Sertifikasının Sağladığı Avantajlar
- Uluslararasi gecerlilikte laboratuvar yetkinligi
- OECD ulkeleri arasinda karsilikli veri kabulu
- Duzenleme isleri sureclerinde guclu referans
- Kalite odakli laboratuvar kulturu gelistirme
- Kariyer ilerleme ve uzmanlik alani olusturma
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
GLP egitimi ne kadar surer? Temel GLP egitimi genellikle 2-3 gun (16-24 saat) surer. Ileri duzey ve uzmanlik programlari 5 gune kadar uzayabilir.
GLP sertifikasi ne kadar gecerlidir? GLP egitim sertifikalari genellikle 2-3 yil gecerlidir. Ancak duzenleyici kurumlar periyodik yenileme egitimlerini (refresher training) zorunlu kilar.
GLP ile ISO 17025 arasindaki fark nedir? GLP, klinik olmayan guvenlik calismalari icin tasarlanmis bir kalite sistemidir. ISO 17025 ise test ve kalibrasyon laboratuvarlarinin yetkinligini belirleyen genel bir standarttir. Ikisi farkli amaclarla kullanilir ancak ortak kalite prensipleri paylasirlar.
GLP denetimi icin ne kadar hazirlik suresi gerekir? Ilk kez GLP uyumlu hale gelecek bir laboratuvar icin 6-12 aylik bir hazirlik sureci onerilir. Denetim oncesi ise en az 2-3 aylik yogun hazirlama donemi planlanmalidir.
Hangi sektorlerde GLP zorunludur? Ilac, veteriner ilac, pestisit, sanayi kimyasallari, gida katki maddeleri ve kozmetik urunlerin klinik oncesi guvenlik testlerinde GLP zorunludur.
