SOI Denetimi Nedir? Sertifikasyon Aşamaları Rehberi
Bir aviyonik sistem geliştirildi. DO-178C yazılım süreci tamamlandı, testler başarılı. Şimdi ne olacak? Bu sistemin uçağa takılabilmesi için havacılık otoritesinin onayı gerekiyor.
SOI (Stages of Involvement), sertifikasyon otoritesinin geliştirme sürecine dahil olduğu kritik denetim noktalarıdır.
SOI Ne Demek?
SOI, "Stages of Involvement" ifadesinin kısaltmasıdır. Türkçe karşılığı "Katılım Aşamaları" veya **"Sertifikasyon Denetim Aşamaları"**dır.
SOI, havacılık sertifikasyon otoritelerinin (FAA, EASA) veya onların yetkilendirdiği temsilcilerin, ürün geliştirme sürecinin kritik noktalarında gerçekleştirdiği resmi gözden geçirme ve denetimlerdir.
SOI Amacı
- Geliştirme planlarının yeterliliğini doğrulamak
- Süreç uyumunu değerlendirmek
- Doğrulama aktivitelerini gözden geçirmek
- Sertifikasyon kararına zemin hazırlamak
Sertifikasyon Otoriteleri
FAA (ABD)
Federal Aviation Administration - ABD sivil havacılık otoritesi.
Sertifikasyon ofisleri:
- ACO (Aircraft Certification Office)
- ECO (Engine Certification Office)
- Bölgesel ofisler
EASA (Avrupa)
European Union Aviation Safety Agency - Avrupa sivil havacılık otoritesi.
İlgili birimler:
- Certification Directorate
- Ulusal havacılık otoriteleri (NAA)
Diğer Otoriteler
| Otorite | Ülke/Bölge |
|---|---|
| TCCA | Kanada |
| ANAC | Brezilya |
| JCAB | Japonya |
| CAAC | Çin |
| SHGM | Türkiye |
DER ve DAR Rolleri
Sertifikasyon otoriteleri, iş yükünü yönetmek için yetkili temsilciler kullanır.
DER (Designated Engineering Representative)
FAA terimi - Yetkilendirilmiş Mühendislik Temsilcisi.
Türleri:
- Structures DER: Yapısal analiz ve test
- Systems DER: Sistem güvenliği ve tasarımı
- Propulsion DER: İtki sistemleri
- Flight Test DER: Uçuş testi
- Software DER: Yazılım (DO-178C)
- Hardware DER: Donanım (DO-254)
DER yetkileri:
- Uyum bulgularını onaylama
- Test planlarını gözden geçirme
- Teknik verileri değerlendirme
- SOI denetimlerini yürütme
DAR (Designated Airworthiness Representative)
FAA terimi - Yetkilendirilmiş Uçuşa Elverişlilik Temsilcisi.
Türleri:
- Manufacturing DAR: Üretim onayları
- Maintenance DAR: Bakım onayları
EASA Eşdeğerleri
| FAA | EASA |
|---|---|
| DER | DOA mühendisleri, CVE |
| DAR | POA denetçileri |
| ACO | EASA Certification Directorate |
DOA (Design Organisation Approval): EASA tasarım organizasyonu onayı POA (Production Organisation Approval): EASA üretim organizasyonu onayı CVE (Compliance Verification Engineer): Uyum doğrulama mühendisi
SOI Aşamaları
Tipik yazılım (DO-178C) ve donanım (DO-254) projeleri için 4 SOI aşaması tanımlanır:
SOI #1 - Planlama Gözden Geçirme
Zamanlama: Geliştirme başlangıcı, planlama tamamlandıktan sonra.
Amaç:
- Planların yeterliliğini değerlendirmek
- Yaşam döngüsü tanımını gözden geçirmek
- Sertifikasyon yaklaşımını onaylamak
Gözden geçirilen dokümanlar:
Yazılım (DO-178C):
- PSAC (Plan for Software Aspects of Certification)
- SDP (Software Development Plan)
- SVP (Software Verification Plan)
- SCMP (Software Configuration Management Plan)
- SQAP (Software Quality Assurance Plan)
Donanım (DO-254):
- PHAC (Plan for Hardware Aspects of Certification)
- HDP (Hardware Development Plan)
- HVP (Hardware Verification Plan)
- HCMP (Hardware Configuration Management Plan)
Tipik sorular:
- Yazılım/donanım seviyesi (DAL) doğru belirlendi mi?
- Yaşam döngüsü süreçleri yeterli mi?
- Standartlar uygun mu?
- Araç kalifikasyonu planlandı mı?
Çıktı: SOI #1 Meeting Minutes, açık konular listesi.
SOI #2 - Geliştirme Gözden Geçirme
Zamanlama: Geliştirme sürecinde, tasarım ve kodlama aşamalarında.
Amaç:
- Geliştirme süreçlerinin uygulanmasını doğrulamak
- Standartlara uyumu değerlendirmek
- Erken sorunları tespit etmek
Değerlendirilen konular:
Yazılım:
- Gereksinim süreçleri
- Tasarım süreçleri
- Kodlama standartları uyumu
- İzlenebilirlik
- Konfigürasyon yönetimi uygulaması
Donanım:
- Gereksinim süreçleri
- Kavramsal ve detay tasarım
- HDL kodlama standartları
- Tasarım veri kontrolü
Tipik inceleme:
- Örnek gereksinim incelemeleri
- Kod örnekleri gözden geçirme
- Tasarım dokümantasyonu
- Değişiklik kontrol kayıtları
Çıktı: SOI #2 Meeting Minutes, uygunsuzluk/gözlem raporları.
SOI #3 - Doğrulama Gözden Geçirme
Zamanlama: Doğrulama aktiviteleri tamamlandıktan sonra, sertifikasyon öncesi.
Amaç:
- Doğrulama aktivitelerinin yeterliliğini değerlendirmek
- Test sonuçlarını gözden geçirmek
- Kapsam analizini doğrulamak
Değerlendirilen konular:
Yazılım:
- Test prosedürleri ve sonuçları
- Yapısal kapsam analizi (MC/DC, DC, SC)
- Kapsam açıklarının haklılaştırması
- Gözden geçirme kayıtları
- Problem raporları durumu
Donanım:
- Simülasyon sonuçları
- Test sonuçları
- Kapsam analizi (element, toggle)
- Zamanlama analizi sonuçları
- Problem raporları
Kritik kontroller:
- %100 gereksinim kapsamı sağlandı mı?
- Yapısal kapsam hedeflerine ulaşıldı mı?
- Açık problem raporları değerlendirildi mi?
- Bağımsızlık gereksinimleri karşılandı mı?
Çıktı: SOI #3 Meeting Minutes, kapsam analiz raporları.
SOI #4 - Nihai Sertifikasyon Gözden Geçirme
Zamanlama: Tüm aktiviteler tamamlandıktan sonra, sertifikasyon başvurusu öncesi.
Amaç:
- Tüm sertifikasyon verilerini gözden geçirmek
- Uyum beyanlarını doğrulamak
- Sertifikasyon kararını desteklemek
Gözden geçirilen dokümanlar:
Yazılım:
- SAS (Software Accomplishment Summary)
- SCI (Software Configuration Index)
- Açık problem raporları durumu
- PSAC'a karşı uyum
Donanım:
- HAS (Hardware Accomplishment Summary)
- HECI (Hardware Element Configuration Index)
- Top Drawing
- Problem raporları durumu
Nihai kontroller:
- Tüm planlanan aktiviteler tamamlandı mı?
- Açık uygunsuzluklar kapatıldı mı?
- Konfigürasyon baseline doğru mu?
- OQE (Objektif Kalite Kanıtı) tam mı?
Çıktı: Sertifikasyon tavsiyesi veya ek gereksinimler.
Uygulayarak Öğren, Analiz Ederek Ustalaş
AS9100, DO-178C, DO-254, NADCAP, AMS 2750 standartlarını gerçek vakalar üzerinde, interaktif araçlarla öğrenin.
Eğitimleri KeşfetCore Tools & Araçlar
Onlarca toolkit ile standartları uygulamalı öğrenin
What-If Analizleri
Veri analizine dayalı senaryo simülasyonları
FOD Önleme Toolkit
Yabancı cisim hasarı önleme interaktif araçları
Gerçek Vaka Çalışmaları
Sektörden gerçek case study'lerle öğrenin
SOI Denetim Süreci
Denetim Öncesi Hazırlık
Başvuru sahibi (applicant) hazırlığı:
- Dokümanları tamamla ve gözden geçir
- İç denetim yap
- Açık konuları kapat
- Denetim sunumu hazırla
- Denetim örnekleri seç
Lojistik hazırlık:
- Toplantı odası
- Projeksiyon/ekran
- Doküman erişimi (elektronik/basılı)
- İlgili personel katılımı
Denetim Günü
Tipik gündem:
-
Açılış toplantısı
- Katılımcı tanıtımı
- Gündem gözden geçirme
- Kapsam teyidi
-
Sunum
- Proje özeti
- Süreç uyum durumu
- Kritik konular
-
Doküman inceleme
- Örnek seçimi
- Detay gözden geçirme
- Soru-cevap
-
Bulguların tartışılması
- Gözlemler
- Uygunsuzluklar
- Açıklamalar
-
Kapanış toplantısı
- Bulgu özeti
- Aksiyon maddeleri
- Sonraki adımlar
Bulgu Kategorileri
| Kategori | Tanım | Etki |
|---|---|---|
| Finding | Standarda uygunsuzluk | Kapatılması zorunlu |
| Observation | Potansiyel sorun, iyileştirme fırsatı | Değerlendirilmeli |
| Concern | Dikkat edilmesi gereken konu | İzlenecek |
Bulgu Kapatma
Süreç:
- Bulgu analizi (kök neden)
- Düzeltici faaliyet planı
- Uygulama
- Kanıt sunumu
- DER/otorite onayı
Tip Sertifikasyonu ve SOI
Tip Sertifikası (TC)
Yeni bir uçak, motor veya pervane tasarımının onayı.
Süreç:
- Tip sertifikası başvurusu
- Sertifikasyon temeli belirleme
- Uyum gösterme planı
- Tasarım ve test
- SOI denetimleri
- Tip muayenesi
- TC düzenlenmesi
Ek Tip Sertifikası (STC)
Mevcut tip sertifikalı ürüne yapılan modifikasyonların onayı.
SOI uygulaması:
- Modifikasyonun karmaşıklığına bağlı
- Basit STC'lerde azaltılmış SOI
- Karmaşık değişikliklerde tam SOI
TSOA (Technical Standard Order Authorization)
Belirli fonksiyonu olan aviyonik cihazların onayı.
SOI kapsamı:
- DO-178C/DO-254 gerektiren cihazlar
- Yazılım/donanım SOI aşamaları
FAA vs. EASA SOI Yaklaşımı
FAA Yaklaşımı
- DER kullanımı yaygın
- ACO koordinasyonu
- Issue Paper sistemi
- Order 8110.49 (yazılım için)
EASA Yaklaşımı
- DOA/POA sistemi
- CVE kullanımı
- Certification Review Item (CRI)
- AMC 20-115 (yazılım için)
Farklar
| Konu | FAA | EASA |
|---|---|---|
| Yetkilendirme | DER bireysel | DOA organizasyonel |
| Denetim yetkisi | ACO + DER | DOA internal + EASA oversight |
| Rehber doküman | Order 8110.49 | AMC 20-115 |
| Terminoloji | Finding | Non-compliance |
SOI Başarı Faktörleri
Erken ve Sürekli İletişim
- Sertifikasyon otoritesi/DER ile erken iletişim
- Planlama aşamasında SOI tarihlerini belirle
- Düzenli ilerleme güncellemeleri
Kapsamlı Hazırlık
- İç gözden geçirmeler
- Mock SOI (içsel prova)
- Doküman hazırlığı
- Personel eğitimi
Şeffaf Yaklaşım
- Sorunları gizleme
- Açık iletişim
- Gerçekçi program
Deneyimli Ekip
- DO-178C/DO-254 deneyimi
- Önceki sertifikasyon deneyimi
- DER/otorite ilişkileri
Yaygın Sorunlar
Sorun 1: Yetersiz Planlama (SOI #1)
Belirtiler:
- Eksik planlar
- Belirsiz yaşam döngüsü
- DAL gerekçesi yetersiz
Çözüm:
- Plan şablonları kullan
- Erken gözden geçirme
- Deneyimli danışmanlık
Sorun 2: Süreç Sapmaları (SOI #2)
Belirtiler:
- Plana uymayan uygulama
- Eksik kayıtlar
- Standart ihlalleri
Çözüm:
- Süreç eğitimi
- Sürekli kalite denetimleri
- Erken düzeltici faaliyet
Sorun 3: Kapsam Açıkları (SOI #3)
Belirtiler:
- %100 kapsama ulaşılamıyor
- Yetersiz haklılaştırma
- Dead code sorunları
Çözüm:
- Erken kapsam analizi
- Tasarım optimizasyonu
- Geçerli haklılaştırma
Sorun 4: Açık Problem Raporları (SOI #4)
Belirtiler:
- Çok sayıda açık PR
- Kapatılmamış bulgular
- Eksik dokümantasyon
Çözüm:
- PR yönetim süreci
- Önceliklendirme
- Erken kapatma planı
Sıkça Sorulan Sorular
Her proje için 4 SOI gerekli mi?
Hayır. SOI sayısı ve kapsamı projenin karmaşıklığı, DAL seviyesi ve başvuru türüne göre değişir. Basit projeler azaltılmış SOI ile tamamlanabilir.
SOI'dan kim sorumlu?
Başvuru sahibi (applicant) SOI'ya hazırlıktan sorumludur. DER/sertifikasyon otoritesi denetimi yürütür ve bulguları belirler.
SOI başarısız olursa ne olur?
Bulgular kapatılana kadar sertifikasyon ilerleyemez. Kritik bulgular projeyi durdurabilir veya önemli yeniden çalışma gerektirebilir.
SOI ne kadar sürer?
Tipik olarak 1-3 gün (SOI başına). Karmaşık projelerde veya çok sayıda bulgu durumunda uzayabilir.
DER'siz SOI yapılabilir mi?
Evet, sertifikasyon otoritesi doğrudan da SOI yapabilir. Ancak DER kullanımı yaygındır ve genellikle daha verimlidir.
SOI denetimi, havacılık ürünlerinin sertifikasyonunda kritik kontrol noktalarıdır. Erken planlama, kapsamlı hazırlık ve şeffaf iletişim başarılı sertifikasyonun anahtarıdır.
