FAI Nedir? First Article Inspection AS9102 Havacılık Kalite Kontrol 2025
FAI (First Article Inspection - İlk Parça Muayenesi), bir üretim prosesinin başlangıcında veya önemli değişikliklerden sonra, ilk üretilen parça(lar)ın teknik çizimlere, spesifikasyonlara ve müşteri gereksinimlerine tam olarak uygunluğunun detaylı ve dokümante edilmiş şekilde doğrulanmasıdır.
FAI, özellikle havacılık (aerospace), savunma sanayi (defense) ve otomotiv gibi yüksek güvenilirlik gerektiren sektörlerde kritik bir kalite güvence aracıdır.
Bu kapsamlı rehberde, FAI'nin ne olduğunu, AS9102 standardını, FAI sürecini, formlarını, sektörel uygulamalarını ve PPAP ile farkını detaylı olarak ele alacağız.
FAI (First Article Inspection) Tanımı
FAI Nedir?
FAI, üretim prosesinin aşağıdaki durumlarda ilk parçasının tam doğrulamasıdır:
- Yeni ürün ilk kez üretildiğinde
- Mühendislik değişikliği (ECO - Engineering Change Order) sonrası
- Proses değişikliği (ekipman, metod, tooling, operatör)
- Tedarikçi değişikliği (yeni kaynak, alt tedarikçi)
- Uzun süreli üretim arası (örn: 2 yıl üretim yapılmadıysa)
FAI'nin Amacı
- Proses yeterliliği doğrulama: Üretim prosesi spesifikasyonlara uygun ürün üretebiliyor mu?
- Hata önleme: Seri üretime geçmeden önce tasarım ve imalat hatalarını tespit
- Maliyet tasarrufu: İlk aşamada yakalanan hata, binlerce kusurlu parçayı önler
- Müşteri güveni: Objektif kanıt ile müşteriye güvence
- Uyumluluk: AS9100, NADCAP, müşteri özel gereksinimleri
FAI vs Rutin Muayene Farkı
| Kriter | FAI (İlk Parça Muayenesi) | Rutin Muayene |
|---|---|---|
| Ne zaman | İlk üretim, değişiklik sonrası | Her parti/örnekleme |
| Kapsam | %100 karakteristik | Kritik karakteristikler |
| Detay | Çok detaylı (tüm ölçümler, belgeler) | Hızlı kontrol |
| Dokümantasyon | FAI raporu (Form 1-2-3) | Basit kayıt/sertifika |
| Onay | Müşteri onayı gerekebilir | İç onay yeterli |
| Süre | 1-4 hafta (parçaya göre) | Dakikalar/saatler |
Örnek:
Yeni titanyum havacılık parçası:
- FAI: 150 ölçüm noktası, 3D tarama, malzeme sertifikası, metalografik analiz,
X-ray, NDT testleri → 2 hafta → 500 sayfa rapor → Müşteri onayı
- Rutin muayene: 10 kritik boyut, görsel muayene → 30 dakika → Basit rapor
AS9102: FAI Standardı
AS9102 Nedir?
AS9102, SAE International (Society of Automotive Engineers) tarafından yayınlanan, Aerospace First Article Inspection Requirement (Havacılık İlk Parça Muayene Gereksinimi) standardıdır.
Versiyonlar:
- AS9102A (2004): İlk versiyon
- AS9102B (2016): Major revizyon, Form 3 güncelleme
- AS9102C (2022): En güncel - dijitalleşme, veri tabanı uyumu
AS9102 Kapsamı
Uygulama Alanları:
- Havacılık ve uzay: Uçak parçaları, motor bileşenleri, aviyonik
- Savunma sanayi: Askeri araç, silah sistemi, füze
- İlgili sektörler: Medikal implantlar, nükleer, enerji (bazı uygulamalarda)
Üretici Tipi:
- OEM (Original Equipment Manufacturer)
- Tier 1, 2, 3 tedarikçiler (supply chain)
AS9102 vs AS9100 İlişkisi
| Standart | Tanım | Kapsam |
|---|---|---|
| AS9100 | Havacılık Kalite Yönetim Sistemi (QMS) | Tüm organizasyon + tüm süreçler |
| AS9102 | First Article Inspection Gereksinimi | Sadece FAI süreci ve dokümantasyonu |
İlişki:
- AS9100 sertifikası olan firmalar AS9102'yi de uygulamalıdır (AS9100 Clause 8.1: Operational Planning and Control)
- AS9102, AS9100'ün bir alt gereksimidir (spesifik uygulama)
FAI Süreci: Adım Adım
FAI süreci 8 temel adımdan oluşur:
Adım 1: FAI Gereksinimi Belirleme
Ne zaman FAI gerekli?
SAE AS9102C Clause 3: FAI Requirement
FAI aşağıdaki durumlarda yapılmalıdır:
- İlk üretim: Yeni parça ilk kez üretildiğinde
- Mühendislik değişikliği: Tasarım, malzeme, kaplama değişikliği
- Proses değişikliği:
- Yeni ekipman veya tooling
- Yeni imalat metodu
- Yeni tesis/hatta taşınma
- Uzun süreli üretim arası (örn: 2 yıl)
- Tedarikçi değişikliği: Yeni kaynak, alt tedarikçi
- Düzeltici faaliyet: Major NC (non-conformance) sonrası
- Müşteri talebi: Müşteri özel gereksinimi
Müşteri Contract/PO'da belirtilir:
Purchase Order Line Item:
Part Number: ABC-12345
Qty: 1000 pcs
Special Requirements:
- AS9102 FAI required prior to production
- FAI report approval by customer QA before shipment
- Retain FAI records for 10 years
Adım 2: Planlama ve Hazırlık
FAI Planı İçeriği:
- Kapsam: Hangi parça(lar), kaç adet (genellikle 1-3 parça)
- Karakteristikler: Tüm boyutlar, toleranslar, özel karakteristikler
- Ölçüm ekipmanları: CMM, optik komparatör, mikrometre, vb.
- Test gereksinimleri: NDT, malzeme testi, fonksiyonel test
- Sorumluluklar: Kim ölçecek, kim onaylayacak
- Zaman planı: Başlangıç-bitiş tarihi
Gerekli Dokümanlar:
- Engineering Drawing: Teknik çizim (son revizyon)
- Specification: Müşteri spesifikasyonu
- Process Flow: İmalat akış şeması
- Control Plan: Kontrol planı
- Work Instructions: İş talimatları
Adım 3: İlk Parça(lar) Üretimi
Üretim Kuralları:
- Seri üretim koşulları: Tam olarak aynı proses, ekipman, personel, malzeme
- Dokümante edilmiş: Lot/batch numarası, tarih, operatör
- Tam izlenebilirlik: Hammaddeden bitmiş ürüne
Üretim Miktarı:
- Genellikle 1-3 parça (AS9102 minimum 1 parça)
- Bazı müşteriler 3 parça talep eder (istatistiksel anlam için)
- Kompleks montajlarda 1 set yeterli
Örnek:
İlk Parça Üretim Kaydı:
Part Number: XYZ-7890
Drawing Rev: E
Qty: 3 pcs
Material: Ti-6Al-4V (Cert #: TI-2024-001)
Heat Treatment: Solution + Age (Cert #: HT-2024-015)
Machining Date: 2024-01-15
Operator: Ahmet Yılmaz
Machine: DMG Mori NHX5000 (ID: CNC-05)
Tooling: Fixture #F-100, Cutting tools per process sheet
Adım 4: Ölçüm ve Muayene
Ölçüm Kapsamı: %100 Karakteristik
AS9102 gereksinimi: Tüm boyutlar, toleranslar ve notlar ölçülmeli/doğrulanmalıdır.
Ölçüm Kategorileri:
Boyutsal Ölçümler:
- Temel boyutlar: Uzunluk, çap, kalınlık
- Geometrik toleranslar (GD&T):
- Position (konum toleransı)
- Perpendicularity (diklik)
- Flatness (düzlük)
- Concentricity (eşmerkezlilik)
- Profile (profil)
Örnek Ölçüm:
Çizim Gereksinimi: Ø10.00 ±0.02 mm
Ölçüm Metodu: Mikrometre (0.001mm hassasiyet)
Ölçüm Sonucu:
Parça 1: Ø10.01 mm → OK
Parça 2: Ø9.99 mm → OK
Parça 3: Ø10.00 mm → OK
Ortalama: Ø10.00 mm
Range: 0.02 mm (spec dahilinde)
Malzeme Doğrulama:
- Material Certificate: Malzeme sertifikası (mill cert)
- Chemical composition: Kimyasal analiz (spectro test)
- Hardness: Sertlik testi (Rockwell, Brinell)
- Tensile strength: Çekme mukavemeti
Özel Prosesler:
- Heat treatment: Isıl işlem sertifikası
- Plating/coating: Kaplama kalınlığı, yapışma testi
- Welding: Kaynak test sertifikası (X-ray, UT, dye penetrant)
- NDT: Tahribatsız muayene (X-ray, ultrasonik, manyetik partikül)
Fonksiyonel Testler:
- Fit check: Montaj uyumu
- Performance test: Performans testi (örn: basınç testi, akış testi)
- Function test: Fonksiyon testi
Ölçüm Ekipmanı Gereksinimleri:
- Kalibre: Geçerli kalibrasyon sertifikası
- Uygun hassasiyet: Toleransın 1/10'u (kural olarak)
- MSA (Gage R&R): %GRR < 10% (ideal)
Adım 5: FAI Formlarını Doldurma
AS9102 3 ana form tanımlar:
Form 1: Part Number Accountability (Parça Numarası Hesap Verebilirliği)
Amaç: Parça ve dokümantasyon bilgileri
İçerik:
FORM 1: PART NUMBER ACCOUNTABILITY
Part Information:
- Part Number: ABC-12345
- Part Name: Bracket, Support
- Drawing Number: DWG-12345 Rev E
- Additional Changes: ECO-2024-001
Organization Information:
- Manufacturer: XYZ Aerospace Ltd.
- Purchase Order: PO-2024-0150
- Sales Order: SO-2024-0225
FAI Information:
- FAI Report Number: FAI-2024-015
- Reason for FAI: Initial production
- Number of Articles Inspected: 3
- Date Completed: 2024-01-20
Product Accountability:
- Serial/Lot Number: LOT-012024-A
- Manufacturing Date: 2024-01-15
Special Process(es):
- Heat Treatment (Cert #HT-2024-015)
- Anodize Type II (Cert #AN-2024-008)
Signatures:
- Prepared By: [İsim, Tarih]
- Reviewed By: [İsim, Tarih]
- Approved By: [İsim, Tarih]
Form 2: Product Accountability (Ürün Hesap Verebilirliği)
Amaç: Alt parçalar, hammadde, özel prosesler izlenebilirliği
İçerik:
FORM 2: PRODUCT ACCOUNTABILITY
Assembly/Detail Part List:
Item | Part Number | Part Name | Qty | Serial/Lot | Drawing Rev | Notes
-----|-------------|-----------|-----|------------|-------------|------
1 | ABC-12345 | Bracket | 1 | LOT-A | E | Detail part
2 | MAT-001 | Ti-6Al-4V | 0.5kg | TI-2024-001 | - | Raw material
3 | AN-TYPE2 | Anodize | - | AN-2024-008 | - | Special process
Raw Material:
- Material: Titanium Alloy Ti-6Al-4V
- Specification: AMS 4911
- Heat/Lot: TI-2024-001
- Cert Number: MILL-CERT-2024-001
- Supplier: ACME Metals Inc.
Special Process Certificates:
1. Heat Treatment:
- Process: Solution + Age
- Specification: AMS 2801
- Cert Number: HT-2024-015
- Supplier: Heat Treat Services LLC
- Hardness Result: 35 HRC (spec: 33-37 HRC)
2. Anodize Type II:
- Process: Sulfuric acid anodize
- Specification: MIL-A-8625 Type II Class 2
- Cert Number: AN-2024-008
- Thickness: 0.0008" (spec: 0.0007-0.0010")
Form 3: Characteristic Accountability & Verification (Karakteristik Hesap Verebilirliği ve Doğrulama)
Amaç: Tüm ölçüm sonuçları, karakteristik bazlı
İçerik (Her karakteristik için bir satır):
FORM 3: CHARACTERISTIC ACCOUNTABILITY
Dwg Ref | Characteristic | Specification | Method | Equipment | Results | Status | Notes
--------|----------------|---------------|--------|-----------|---------|--------|------
1 | Length | 100.0±0.1mm | Measure | Caliper #C-05 | 100.05mm | ✓ | -
2 | Width | 50.00±0.05mm | Measure | Mic #M-12 | 49.98mm | ✓ | -
3 | Thickness | 10.00±0.02mm | Measure | Mic #M-12 | 10.01mm | ✓ | -
4 | Hole Ø | Ø6.00±0.01mm | Measure | Pin gage | Ø6.005mm | ✓ | -
5 | Position | Ø0.05 A B C | CMM | CMM-01 | Ø0.032 | ✓ | GD&T
6 | Flatness | 0.05mm | CMM | CMM-01 | 0.028mm | ✓ | -
7 | Surface finish | Ra 1.6 max | Profilometer | Surf-01 | Ra 1.2 | ✓ | -
8 | Material | Ti-6Al-4V AMS4911 | Cert review | - | Confirmed | ✓ | See Form 2
9 | Hardness | 33-37 HRC | Rockwell | Hard-03 | 35 HRC | ✓ | See cert
10 | Anodize thickness | 0.0007-0.0010" | Eddy current | Thick-02 | 0.0008" | ✓ | -
... (150+ satır tüm karakteristikler için) ...
Summary:
Total Characteristics: 152
Acceptable: 152
Non-Conforming: 0
→ FAI PASS ✓
Notlar:
- Dwg Ref: Çizimdeki balon/referans numarası
- Method: Variable (ölçülebilir) veya Attribute (niteliksel)
- Equipment: Kullanılan ölçüm ekipmanı ID (kalibre olmalı)
- Results: Her parça için sonuç (eğer 3 parça varsa 3 değer)
- Status: ✓ (OK) veya ✗ (NG)
Adım 6: FAI Raporu Hazırlama
FAI Rapor Paketi İçeriği:
- Form 1, 2, 3 (doldurulmuş)
- Engineering Drawing (işaretli: her karakteristik vurgulanmış)
- Ölçüm sonuçları (detaylı veri, CMM raporu, 3D tarama)
- Malzeme sertifikaları (mill cert, chemical analysis)
- Özel proses sertifikaları (heat treatment, plating, NDT)
- Kalibrasyon sertifikaları (kullanılan tüm ekipmanlar)
- Fotoğraflar (parça, kritik özellikler, montaj)
- Test sonuçları (fonksiyonel test, basınç testi vb.)
- Uygunsuzluk raporları (varsa, nasıl çözüldü)
Rapor Boyutu: 50-500 sayfa (parçaya göre)
Adım 7: İç İnceleme ve Onay
İnceleme Ekibi:
- Quality Engineer: Kalite mühendisi (verifikasyon)
- Manufacturing Engineer: İmalat mühendisi (proses kontrolü)
- Quality Manager: Kalite müdürü (final onay)
İnceleme Kontrol Listesi:
- Tüm karakteristikler ölçülmüş mü?
- Ölçüm ekipmanları kalibre mi?
- Sertifikalar geçerli mi?
- Form 1, 2, 3 eksiksiz doldurulmuş mu?
- İmzalar ve tarihler var mı?
Uygunsuzluk Durumu:
- Eğer herhangi bir karakteristik spec dışı → FAI FAIL
- Düzeltici faaliyet: Kök neden analizi, proses düzeltme
- Yeniden FAI: Yeni parça üret, ölçümleri tekrarla
Adım 8: Müşteri Gönderimi ve Onayı
Gönderim:
- FAI rapor paketi müşteriye gönderilir (PDF veya basılı)
- Bazı müşteriler fiziksel FAI parçası da ister (arşiv için)
Müşteri İncelemesi:
- 1-4 hafta inceleme süresi
- Sorular/açıklamalar istenebilir
- Onay veya Red
Onay Durumu:
CUSTOMER APPROVAL:
Reviewed By: John Smith, Quality Engineer
Company: Boeing Commercial Airplanes
Date: 2024-02-05
Status: APPROVED ✓
Comments:
FAI report is complete and acceptable. All characteristics
meet drawing requirements. Supplier is authorized to proceed
with production. Retain FAI report for duration of contract.
Signature: [Imza]
Red Durumu:
Status: NOT APPROVED ✗
Deficiencies:
1. Position tolerance Ø0.032 (measured) vs Ø0.05 (spec) - OK,
but no GD&T datum callout documented
2. Anodize cert missing batch traceability
3. CMM calibration expires 2024-01-18, measurement done 2024-01-20
→ Measurement invalid, repeat required
Action Required:
Correct deficiencies and resubmit FAI within 14 days.
Düzeltme ve Yeniden Gönderim:
- Eksikleri gider
- Güncellenmiş raporu gönder
- Yeniden onay süreci
FAI Formları: Detaylı İnceleme
Form 1 Detayları
Önemli Alanlar:
"Reason for FAI" (FAI Nedeni):
- Initial Production (İlk üretim)
- Engineering Change (Mühendislik değişikliği)
- Tooling Change (Takım/kalıp değişikliği)
- Process Change (Proses değişikliği)
- Sub-supplier Change (Alt tedarikçi değişikliği)
- Facility Change (Tesis değişikliği)
- Shelf-life Expiration (2+ yıl üretim arası)
"Additional Changes" (Ek Değişiklikler):
- ECO numarası ve açıklaması
- Örnek: "ECO-2024-001: Material change from 7075-T6 to 7050-T7451"
"Number of Articles Inspected":
- Genellikle 1-3 parça
- Müşteri talebi varsa daha fazla
Form 2 Detayları
Hammadde İzlenebilirliği:
Material Certificate (Mill Cert) İçeriği:
- Heat/Lot number
- Chemical composition (actual values)
- Mechanical properties (tensile, yield, elongation)
- Supplier name and cert number
- Compliance statement (örn: "Conforms to AMS 4911")
Özel Proses İzlenebilirliği:
Heat Treatment Cert:
HEAT TREATMENT CERTIFICATION
Part Number: ABC-12345
Process: Solution + Age per AMS 2801
Furnace: Furnace #3
Temperature: 920°F ± 10°F (solution), 350°F ± 10°F (age)
Time: 2 hours (solution), 8 hours (age)
Cooling: Water quench (solution), air cool (age)
Lot/Batch: HT-2024-015
Date: 2024-01-16
Hardness Results (Rockwell C):
Sample 1: 35 HRC
Sample 2: 34 HRC
Sample 3: 36 HRC
Average: 35 HRC (Spec: 33-37 HRC) → PASS ✓
Certified by: Heat Treat Services LLC
Signature: [İmza]
Date: 2024-01-17
Form 3 Detayları
Karakteristik Kategorileri:
1. Dimensions (Boyutlar):
- Linear dimensions (doğrusal boyutlar)
- Diameters (çaplar)
- Angles (açılar)
- Threads (dişler)
2. GD&T (Geometrik Boyutlandırma ve Toleranslama):
- Position (konum)
- Perpendicularity (diklik)
- Parallelism (paralellik)
- Flatness (düzlük)
- Concentricity (eşmerkezlilik)
- Profile (profil)
- Runout (salınım)
3. Surface Finish (Yüzey Pürüzlülüğü):
- Ra (average roughness)
- Rz (mean roughness depth)
4. Material/Process:
- Material specification
- Hardness
- Coating thickness
- Welding (visual, NDT)
5. Functional:
- Fit check
- Performance test
- Leak test
GD&T Ölçüm Örneği:
Karakteristik: Position Ø0.05 A|B|C (4 holes)
Datum Definition:
- Datum A: Top surface (flatness ref)
- Datum B: Front surface (perpendicularity ref)
- Datum C: Left edge (parallelism ref)
CMM Ölçüm Sonuçları:
Hole 1: Ø0.028 (spec Ø0.05) → OK ✓
Hole 2: Ø0.035 (spec Ø0.05) → OK ✓
Hole 3: Ø0.041 (spec Ø0.05) → OK ✓
Hole 4: Ø0.032 (spec Ø0.05) → OK ✓
Maksimum deviation: Ø0.041 < Ø0.05 → PASS ✓
FAI vs PPAP: Karşılaştırma
FAI (havacılık) ve PPAP (otomotiv) benzer amaçlara hizmet eder ama farklılıkları vardır.
| Kriter | FAI (AS9102) | PPAP (AIAG) |
|---|---|---|
| Sektör | Havacılık, savunma | Otomotiv |
| Standart | AS9102 (SAE) | AIAG PPAP Manual |
| Formlar | Form 1, 2, 3 | 18 elements (PSW, FMEA, Control Plan, etc.) |
| Ölçüm kapsamı | %100 karakteristik | Kritik ve önemli karakteristikler |
| Müşteri onayı | Genellikle zorunlu | PPAP level'a göre (Level 1-5) |
| Parça sayısı | 1-3 parça | Genellikle 300 parça (production trial) |
| İstatistik | Opsiyonel (1-3 parça ile Cpk hesaplama zor) | Cpk ≥1.33 zorunlu (300 parça ile) |
| Revizyon | Her değişiklikte yeni FAI | Değişiklik seviyesine göre (PPAP level) |
| Maliyet | Düşük (1-3 parça) | Yüksek (300 parça production trial) |
| Süre | 1-4 hafta | 4-12 hafta |
Benzerlikler:
- İlk üretim doğrulama
- Tam dokümantasyon
- Müşteri onayı
- Proses yeterlilik kanıtı
Hangi Standart Kullanılır?
- Havacılık/savunma müşteri (Boeing, Airbus, Lockheed) → FAI
- Otomotiv müşteri (Ford, GM, BMW, Mercedes) → PPAP
- Hem havacılık hem otomotiv yapan firma → Her ikisi de (müşteriye göre)
Gerçek Vaka Çalışmaları
Vaka 1: Havacılık Tedarikçisi - Titanyum Bracket FAI
Şirket Profili:
- Tier 2 havacılık tedarikçisi
- 150 çalışan, AS9100 Rev D sertifikalı
- Ürün: Titanyum bracket (tutma parçası), uçak motor montajı için
- Müşteri: Tier 1 motor üreticisi (Pratt & Whitney tedarikçisi)
- Sipariş: 5000 adet/yıl, 5 yıl kontrat
Proje:
- İlk üretim → FAI zorunlu
- Part Number: PWA-12345
- Material: Ti-6Al-4V (Titanium alloy)
- Karmaşıklık: 5-axis CNC machining, heat treatment, anodize
- Toleranslar: GD&T yoğun (15 position tolerance, 8 profile)
- Kritik özellikler: 180 karakteristik
FAI Süreci (8 Hafta):
Hafta 1-2: Planlama ve Hazırlık
- Engineering package inceleme: Drawing, specification, PO requirements
- Proses geliştirme: CAM programlama, fixture tasarımı
- Tooling satın alma: Özel kesici takımlar: 25.000 TL
- Hammadde temin: Ti-6Al-4V bar, certified mill cert: 15.000 TL
- Ölçüm ekipmanı hazırlık: CMM programlama, fixture: 12.000 TL
Hafta 3-4: İlk Üretim
- İlk deneme (trial run): 5 parça üretildi
- 1. deneme: 2 parça → Position tolerans NG (profil hatası)
- Kök neden: CAM programı interpolasyon hatası
- Düzeltme: CAM düzeltme, yeniden simulation
- 2. deneme: 3 parça → Tüm karakteristikler OK ✓
- Final production: 3 FAI parçası (lot: FAI-2024-001)
Hafta 5-6: Ölçüm ve Dokümantasyon
- Boyutsal ölçüm: CMM (Zeiss Prismo) - 3 gün
- 180 karakteristik × 3 parça = 540 ölçüm
- Tüm ölçümler spec dahilinde ✓
- Malzeme sertifikası: Mill cert, chemical analysis (ICP)
- Heat treatment: AMS 2801 solution + age
- Hardness: 34, 35, 36 HRC (spec: 33-37 HRC) ✓
- Anodize Type II: 0.0008" thickness (spec: 0.0007-0.0010") ✓
- NDT: Dye penetrant inspection (no defects) ✓
- Fit check: Montaj uyumu test fixtureda doğrulandı ✓
- Fotoğraflar: 50 fotoğraf (parça, kritik özellikler, montaj)
Hafta 7: FAI Raporu Hazırlama
- Form 1: Part accountability
- Form 2: Material, special process certs
- Form 3: 180 satır (her karakteristik)
- Destekleyici dokümanlar: 320 sayfa
- Engineering drawing (25 sayfa)
- CMM raporu (85 sayfa)
- Material certs (15 sayfa)
- Heat treatment cert (10 sayfa)
- Anodize cert (8 sayfa)
- NDT report (12 sayfa)
- Kalibrasyon certs (35 sayfa)
- Fotoğraflar (25 sayfa)
- Process flow, control plan (40 sayfa)
- İç onay dokümanları (15 sayfa)
- FMEA (50 sayfa)
- Toplam rapor: 480 sayfa
Hafta 8: Müşteri Gönderimi ve Onay
- Gönderim: PDF (email) + 1 hard copy (kargo) + 1 FAI sample parça
- Müşteri inceleme: 3 hafta
- Sorular (RFI):
- "CMM datum setup photos?" → Eklendi
- "Anodize supplier NADCAP cert?" → Eklendi
- "What is Cpk for position tolerance?" → Açıklama: 3 parça ile Cpk hesaplanmadı (FAI standard), seri üretimde SPC yapılacak
- Final onay: 4. hafta
CUSTOMER FAI APPROVAL
Supplier: XYZ Aerospace Machining Ltd.
Part Number: PWA-12345
FAI Report Number: FAI-2024-001
Review Summary:
✓ All 180 characteristics measured and acceptable
✓ Material certifications complete and compliant
✓ Special process certificates (heat treat, anodize) valid
✓ CMM measurement data reviewed, all in tolerance
✓ NDT inspection acceptable
✓ Fit check confirmed
Status: APPROVED for production
Authorized for production quantity: 5000 pcs/year
Next FAI required: Upon engineering change or process change
Approved by: Michael Johnson, Senior Quality Engineer
Company: ABC Engine Components Inc.
Date: 2024-03-15
Signature: [İmza]
Sonuçlar:
| Metrik | Hedef | Gerçek | Durum |
|---|---|---|---|
| FAI süresi | 6 hafta | 8 hafta | 2 hafta gecikme (trial run sorunları) |
| FAI maliyet | 75K TL | 95K TL | %27 aşım (ek trial run) |
| Müşteri onay | İlk denemede | İkinci denemede | RFI sonrası onay |
| Seri üretim başlangıç | Hafta 10 | Hafta 12 | 2 hafta gecikme |
| İlk yıl kalite (seri üretim) | PPM <100 | PPM 25 | Hedefi aştı ✓ |
Finansal Etki:
- FAI yatırımı: 95.000 TL
- Kontrat değeri: 5000 parça/yıl × 5 yıl × 850 TL/parça = 21.250.000 TL
- Brüt kar (5 yıl): 21.250K × 30% = 6.375.000 TL
- FAI ROI: (6.375.000 - 95.000) / 95.000 = 6610% getiri (5 yıllık)
- İlk yıl geri ödeme: 95.000 / 1.275.000 (annual profit) × 12 = 0.89 ay (27 gün)
Ek Kazanımlar:
- Referans müşteri: Pratt & Whitney tedarik zincirinde
- Yeni kontratlar: Aynı müşteriden 3 ek parça (FAI onay sayesinde güven)
- Proses yetkinliği: Ti-6Al-4V işleme know-how
- AS9100 denetimi: FAI süreci "best practice" örneği gösterildi
Vaka 2: Savunma Sanayi - Füze Bileşeni FAI Red ve Düzeltme
Şirket Profili:
- Savunma sanayi üreticisi
- 250 çalışan, AS9100 + ISO 9001 + AQAP
- Ürün: Füze guidance system housing (alüminyum)
- Müşteri: Ulusal savunma prime contractor
- Program: Hava savunma sistemi
Problem:
- İlk FAI başvurusu RED edildi
- Kritik deficiency: GD&T position tolerance %40 parçalarda NG
- Kök neden: Fixture tasarım hatası
- Zaman kaybı: 6 hafta gecikme
- Ceza riski: Kontrat gecikme cezası (100K TL/hafta)
İlk FAI (Red):
Hafta 1-4: İlk Üretim ve Ölçüm
- 3 parça üretildi
- 220 karakteristik ölçüldü
- Sorun tespit: Position tolerance Ø0.05mm → Ölçüm Ø0.068mm (NG!)
- Parça 1: Ø0.065mm
- Parça 2: Ø0.072mm
- Parça 3: Ø0.068mm
- Ortalama: Ø0.068mm > Spec Ø0.05mm → FAI FAIL
Hafta 5: Müşteri Red
FAI STATUS: NOT APPROVED
Critical Non-Conformance:
- Characteristic #45: Hole pattern position tolerance
- Specification: Ø0.05mm @ A|B|C
- Measured: Ø0.068mm (worst case, Part #2)
- Deviation: +0.018mm (+36% over spec)
Root Cause Required:
Perform root cause analysis and submit corrective action plan
within 7 days.
Re-FAI Required:
New FAI with 3 new parts after corrective action implementation.
Penalty Clause:
Program delayed beyond Week 10 will incur $10K/week penalty.
Hafta 6: Kök Neden Analizi ve Düzeltici Faaliyet
Kök Neden Analizi (5 Why + Fishbone):
5 Why:
Problem: Position tolerance NG (Ø0.068mm vs Ø0.05mm spec)
Why 1: Neden delik konumları spec dışı?
→ Delikler fixture referansına göre yanlış konumda
Why 2: Neden fixture referansı yanlış?
→ Fixture pin lokasyonları tasarım hatasıyla imal edilmiş
Why 3: Neden fixture pin lokasyonları yanlış imal edildi?
→ Fixture çizimi GD&T datum referansı yanlış yorumlandı
Why 4: Neden çizim yanlış yorumlandı?
→ Fixture tasarımcısı GD&T eğitimi almamış
Why 5: Neden GD&T eğitimi yok?
→ Eğitim planında fixture tasarım için GD&T training yoktu
KÖK NEDEN:
- Fixture tasarımcısı GD&T yeterli bilgiye sahip değil
- Fixture çizim review prosedürü yok
Fishbone (Ishikawa) Analizi:
Position Tolerance NG (Ø0.068 vs Ø0.05)
|
İnsan | Metod
/ | \
GD&T bilgi eksik | Fixture review yok
Training yok | CMM measurement OK
\ | /
\ | /
\ | /
Makine | Malzeme
\ | /
5-axis CNC OK | Al 7075-T6 OK
Kalibrasyon OK | Sertifikalar OK
\ | /
\______________|___________/
|
Çevre
(Sıcaklık OK)
Düzeltici Faaliyet Planı:
-
Immediate Fix:
- Yeni fixture tasarımı (GD&T doğru yorumlanarak): 5 gün
- Fixture imalat: 10 gün
- Fixture CMM ölçümü (doğrulama): 1 gün
- Maliyet: 45.000 TL (yeni fixture)
-
Preventive Action:
- GD&T Eğitimi: Fixture tasarımcıları + manufacturing engineers (8 kişi × 24 saat): 35.000 TL
- Fixture design review prosedürü: Quality engineer + senior engineer review zorunlu: 0 TL (prosed update)
- FMEA güncellemesi: "Fixture design error" risk eklendi, mitigation: review: 0 TL
Hafta 7-9: Re-FAI
- Yeni fixture ile 3 yeni parça üretildi
- Tüm ölçümler tekrarlandı
- Position tolerance:
- Parça 1: Ø0.038mm ✓
- Parça 2: Ø0.042mm ✓
- Parça 3: Ø0.035mm ✓
- Ortalama: Ø0.038mm < Ø0.05mm → PASS ✓
- 220 karakteristik → Tümü OK ✓
Hafta 10: Müşteri Re-FAI Onayı
RE-FAI STATUS: APPROVED ✓
Review Summary:
✓ Position tolerance now acceptable (Ø0.038 avg vs Ø0.05 spec)
✓ Root cause analysis thorough and acceptable
✓ Corrective action effective (new fixture validated)
✓ Preventive action appropriate (GD&T training, review process)
✓ All 220 characteristics in tolerance
Authorization: Production approved
Note: Fixture validation report and GD&T training records
to be submitted with first production shipment.
Approved by: Colonel Mehmet Aydın, Program Quality Director
Date: 2024-04-10
Sonuçlar:
| Metrik | İlk FAI | Re-FAI | Etki |
|---|---|---|---|
| Position tolerance | Ø0.068mm (NG) | Ø0.038mm (OK) | %44 iyileşme |
| FAI durum | RED | APPROVED | ✓ |
| Zaman kaybı | - | 6 hafta gecikme | Penalty uygulandı |
| Ek maliyet | - | 80K TL (fixture + training) | - |
| Gecikme cezası | - | 600K TL (6 hafta × 100K) | - |
| Seri üretim kalite (ilk 1000 parça) | - | PPM 0 (sıfır defect) | Mükemmel |
Finansal Etki:
- FAI re-work maliyeti: 80.000 TL
- Gecikme cezası: 600.000 TL
- Toplam kayıp: 680.000 TL
- Kontrat değeri: 10.000 parça × 1.250 TL = 12.500.000 TL
- Brüt kar: 12.500K × 25% = 3.125.000 TL
- Net kar (ceza sonrası): 3.125K - 680K = 2.445.000 TL
Öğrenilen Dersler:
- GD&T yetkinliği kritik: Fixture/tooling tasarımcıları GD&T bilmeli
- Design review süreci: Kritik fixtureler için peer review zorunlu
- İlk denemede doğru yap: Re-FAI çok maliyetli (zaman + para + itibar)
- Proaktif kök neden: Tasarım aşamasında potential failure modes düşün (DFMEA)
Pozitif Kazanımlar (Uzun Vadeli):
- GD&T yetkinlik: Ekip GD&T expert seviyeye geldi
- Proses iyileşmesi: Fixture design review süreci diğer programlarda da uygulandı
- Müşteri güveni: Hızlı corrective action + transparency → Müşteri memnuniyeti
- Sonraki programlar: 3 yeni program kazanıldı (track record güçlü)
FAI Yaygın Hatalar ve Çözümleri
1. Eksik Karakteristik Ölçümü
Hata:
- Sadece "kritik" boyutlar ölçülür, diğerleri atlanır
- AS9102 gereksinimi: %100 karakteristik ölçülmeli
Sonuç:
- Müşteri FAI red eder
- Re-FAI gerekir
Çözüm:
- Drawing review: Her balon, not, tolerans liste edilir
- Checklist kullan: Hiçbir karakteristik atlanmaz
2. Kalibrasyon Tarihi Geçmiş Ekipman
Hata:
- Ölçüm yapıldıktan sonra fark edilir: Mikrometre kalibrasyonu 1 ay önce bitmiş!
Sonuç:
- Tüm ölçümler invalid (geçersiz)
- Re-measurement gerekli
Çözüm:
- Ölçüm öncesi tüm ekipmanların kalibrasyon durumu kontrol edilir
- Calibration due date warning sistemi (ERP, CMMS)
3. Form 3'te Ölçüm Metodu Eksik
Hata:
- "Results" kolonunda değer var ama "Method" veya "Equipment" boş
Sonuç:
- İzlenebilirlik yok
- Müşteri soru sorar veya red eder
Çözüm:
- Her satırda Method (Variable/Attribute), Equipment ID, Results eksiksiz
4. Malzeme Sertifikası Eksik
Hata:
- Form 2'de material tanımlı ama mill cert eklenmemiş
Sonuç:
- Malzeme uyumluluğu kanıtlanamaz
- FAI incomplete
Çözüm:
- Her hammadde ve komponent için cert mandatory
- Checklist: Material cert, heat cert, plating cert, welding cert
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
1. FAI nedir?
FAI (First Article Inspection - İlk Parça Muayenesi), bir üretim prosesinin başlangıcında veya önemli değişikliklerden sonra, ilk üretilen parçanın teknik çizimlere ve spesifikasyonlara tam uygunluğunun detaylı ve dokümante edilmiş şekilde doğrulanmasıdır. Özellikle havacılık, savunma ve yüksek güvenilirlik gerektiren sektörlerde zorunludur. Amaç: Proses yeterliliğini kanıtlamak, seri üretime geçmeden hataları yakalamak.
2. AS9102 nedir?
AS9102, SAE International tarafından yayınlanan Aerospace First Article Inspection Requirement standardıdır. FAI sürecini, dokümantasyonunu ve formlarını (Form 1, 2, 3) tanımlar. En güncel versiyon AS9102C (2022). Havacılık ve savunma sektöründe FAI yapan tüm tedarikçiler AS9102'ye uymalıdır. AS9100 (Havacılık QMS) sertifikalı firmalar için AS9102 bir alt gereksinimdir.
3. FAI ne zaman gereklidir?
FAI şu durumlarda gereklidir: 1) İlk üretim (yeni parça ilk kez üretiliyor), 2) Mühendislik değişikliği (ECO - tasarım, malzeme değişikliği), 3) Proses değişikliği (yeni ekipman, tooling, metod), 4) Tedarikçi değişikliği (yeni kaynak, alt tedarikçi), 5) Uzun süreli üretim arası (örn: 2+ yıl üretim yapılmadıysa), 6) Müşteri talebi (contract/PO'da belirtilirse). Müşteri veya ilgili standart (AS9100, contract) gerektirir.
4. FAI formları nelerdir?
AS9102 3 ana form tanımlar: Form 1 (Part Number Accountability): Parça bilgileri, FAI nedeni, seri/lot numarası, imzalar. Form 2 (Product Accountability): Alt parçalar, hammadde, özel proses sertifikaları (malzeme, heat treatment, plating). Form 3 (Characteristic Accountability): Her karakteristik için (boyut, tolerans, not) ölçüm sonuçları, metod, ekipman, status. Form 3 en detaylı olandır (100-500+ satır olabilir).
5. FAI kaç parça ile yapılır?
AS9102 minimum 1 parça gerektirir. Ancak pratikte 3 parça yaygındır (variation görmek için). Bazı müşteriler 3 parça talep eder. Kompleks montajlarda 1 set (1 montaj + alt parçalar) yeterli olabilir. Önemli: Rutin muayeneden farklı olarak FAI'de parça sayısı az ama %100 karakteristik ölçülür.
6. FAI ile PPAP arasındaki fark nedir?
FAI havacılık/savunma (AS9102), PPAP otomotiv (AIAG) içindir. Farklar: FAI %100 karakteristik ölçer (1-3 parça ile), PPAP kritik karakteristikler + Cpk ≥1.33 (300 parça production trial ile). FAI Form 1-2-3, PPAP 18 elements (PSW, FMEA, Control Plan vb.). FAI müşteri onayı genellikle zorunlu, PPAP level'a göre (1-5). Benzerlikler: Her ikisi de ilk üretim doğrulama, tam dokümantasyon, müşteri güvence.
7. FAI raporu ne içerir?
FAI rapor paketi: 1) Form 1, 2, 3 (doldurulmuş), 2) Engineering drawing (işaretli), 3) Ölçüm sonuçları (CMM raporu, 3D tarama), 4) Malzeme sertifikaları (mill cert, chemical analysis), 5) Özel proses sertifikaları (heat treatment, plating, NDT), 6) Kalibrasyon sertifikaları (kullanılan ekipmanlar), 7) Fotoğraflar (parça, kritik özellikler), 8) Test sonuçları (fonksiyonel, basınç vb.), 9) Uygunsuzluk raporları (varsa). Toplam: 50-500 sayfa.
8. FAI müşteri onayı gerekli mi?
Genellikle evet. Havacılık/savunma sektöründe çoğu müşteri (Boeing, Airbus, Lockheed, Pratt & Whitney) FAI raporunu inceleyip onaylamadan seri üretime izin vermez. Müşteri 1-4 hafta içinde raporu inceler, sorular sorabilir (RFI), onaylar veya red eder. Bazı düşük riskli parçalarda "FAI on file" (dosyada sakla, müşteriye gönderme) yeterli olabilir. Contract/PO FAI gereksinimini belirtir.
9. FAI maliyeti ne kadar?
Basit parça (50 karakteristik, 1-axis CNC): 25K-50K TL (ölçüm + dokümantasyon). Orta karmaşıklık (150 karakteristik, 5-axis CNC, özel prosesler): 75K-150K TL. Kompleks parça (300+ karakteristik, montaj, çoklu özel proses, klinik NDT): 200K-500K TL. Süre: 2-8 hafta. Maliyetler: Ölçüm ekipmanı, CMM programlama, lab testleri, özel proses cert, dokümantasyon çalışması, müşteri onay sürecini içerir. İlk denemede doğru yapmazsan re-FAI çok daha maliyetli.
10. FAI red edilirse ne olur?
FAI red edilirse: 1) Üretim durur (seri üretime geçilemez), 2) Kök neden analizi (5 Why, Fishbone, FMEA), 3) Düzeltici faaliyet (proses düzeltme, tooling fix, training), 4) Yeni parça üretimi (3 yeni FAI parçası), 5) Re-FAI (ölçümleri tekrarla, yeni rapor), 6) Yeniden müşteri gönderimi (1-4 hafta inceleme). Maliyet: 2-3x ilk FAI maliyeti. Zaman kaybı: 4-8 hafta. Penalty: Kontrat gecikme cezaları olabilir. Önlemek için: İlk denemede doğru yap!
11. FAI kayıtları ne kadar saklanmalı?
AS9102 ve müşteri gereksinimleri: FAI kayıtları programın/kontratın tüm süresi + minimum 10 yıl saklanmalıdır. Bazı müşteriler (Boeing, Airbus) ürün ömrü boyunca (aircraft lifetime ~30 yıl) saklama talep eder. Saklanacaklar: Form 1-2-3, tüm destekleyici dokümanlar, ölçüm verileri, sertifikalar, fotoğraflar, müşteri onay yazışmaları. Dijital arşivleme önerilir (yedekleme ile).
12. FAI ve IQ/OQ/PQ arasındaki fark nedir?
FAI: Ürün seviyesinde doğrulama (parça spesifikasyonlara uygun mu?). IQ/OQ/PQ: Ekipman seviyesinde kualifikasyon (ekipman çalışıyor mu?). IQ (Installation Qualification): Ekipman doğru kurulmuş mu? OQ (Operational Qualification): Ekipman spesifikasyonlara göre çalışıyor mu? PQ (Performance Qualification): Ekipman gerçek üretim koşullarında performans gösteriyor mu? İlişki: IQ/OQ/PQ yapıldıktan sonra FAI yapılır (ekipman hazır → FAI ile ürün doğrula).
Sonuç
FAI (First Article Inspection), havacılık, savunma ve yüksek güvenilirlik gerektiren sektörlerde kritik bir kalite güvence aracıdır. İlk üretim aşamasında veya önemli değişikliklerden sonra prosesin yeterliliğini kanıtlar, hataları erken yakalar ve müşteri güveni sağlar.
Temel Noktalar
- AS9102 standardı: Form 1, 2, 3 ile dokümante edilmiş FAI süreci
- %100 karakteristik: Tüm boyutlar, toleranslar, notlar ölçülmeli
- Müşteri onayı: Genellikle zorunlu, 1-4 hafta inceleme
- Detaylı dokümantasyon: 50-500 sayfa rapor (ölçümler, sertifikalar, testler)
- İlk denemede doğru yap: Re-FAI çok maliyetli (zaman + para + itibar)
Başarı için Öneriler
- Planlama: Erken başla, tüm kaynakları (ekipman, personel, zaman) planla
- GD&T yetkinliği: Ekip GD&T bilgili olmalı (özellikle ölçüm ve fixture tasarım)
- Kalibrasyon kontrolü: Ölçüm öncesi tüm ekipmanlar kalibre olmalı
- Checklist kullan: Hiçbir karakteristik, sertifika, dokümant atlanmaz
- İç review: Müşteriye göndermeden önce detaylı iç inceleme
- Proaktif iletişim: Müşteri ile erken iletişim, beklentileri netleştir
Eğitim ve Danışmanlık Desteği
FAI, AS9102 ve havacılık kalite sistemleri konusunda:
- ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi Eğitimi
- [Verifikasyon ve Validasyon Eğitimi](/blog/verifikasyon-nedir)
- Kalite Kontrol Yöntemleri
- PPAP Eğitimi (Otomotiv)
İlgili Makaleler
FAI, sadece bir kontrol aktivitesi değil, proses mükemmelliğinin ve müşteri odaklı kalitenin kanıtıdır. Doğru uygulanan FAI, seri üretimde binlerce kusurlu parçayı önler, müşteri güveni kazandırır ve uzun vadeli kontratların temelidir.
Acadezone olarak, havacılık, savunma ve otomotiv sektörlerinde FAI, AS9102, AS9100, PPAP ve ilgili kalite sistemleri konusunda kapsamlı eğitim ve danışmanlık hizmeti sunuyoruz. Detaylı bilgi için iletişime geçin.
