Poka-Yoke Nedir?

USB kabloyu ters takmaya çalıştınız mı? Takılamıyor değil mi? İşte bu bir poka-yoke. Hata yapmanızı fiziksel olarak engelleyen bir tasarım.

Poka-Yoke Ne Demek?

Poka-yoke Japonca bir terim. "Poka" hata, "yoke" önlemek demek. Yani "hata önleme" veya "hata geçirmez" anlamına geliyor.

Shigeo Shingo tarafından Toyota'da geliştirildi. Fikir basit: İnsanlar hata yapar. Sistemi öyle tasarlayın ki hata yapmak mümkün olmasın veya hata anında tespit edilsin.

Neden Poka-Yoke?

İnsanlar dikkatli olsa bile hata yapar. Yorgunluk, dikkat dağınıklığı, telaş, deneyimsizlik... Hata kaçınılmaz.

Geleneksel yaklaşım: "Dikkatli ol, hata yapma."

Poka-yoke yaklaşımı: "Sistemi öyle tasarla ki hata yapılamaz olsun."

Hangisi daha güvenilir? Tabii ki ikincisi.

Poka-yoke'nin faydaları:

Hataları kaynağında önler
Kalite kontrole olan bağımlılığı azaltır
Eğitim süresini kısaltır
Yeniden işlem maliyetini düşürür
Müşteri memnuniyetini artırır

Poka-Yoke Türleri

Önleme Tipi (Prevention)

Hatanın oluşmasını fiziksel olarak engeller. En güçlü poka-yoke tipi.

Örnekler:

SIM kart sadece doğru yönde takılabilir
Farklı boyuttaki fişler yanlış prize takılamaz
Araba viteste iken kontak çıkarılamaz
Kapak kapanmadan makine çalışmaz

Hata mümkün değil. Sistem izin vermiyor.

Tespit Tipi (Detection)

Hata oluştuğunda anında tespit eder ve uyarı verir.

Örnekler:

Emniyet kemeri takılmayınca uyarı sesi
Yazıcıda kağıt bitince uyarı
Dosya silinmeden önce "Emin misiniz?" sorusu
Barkod okuyucu yanlış ürünü reddeder

Hata olabilir ama hemen yakalanır. Müşteriye ulaşmadan düzeltilir.

Uyarı Tipi (Warning)

Hata olasılığı yüksekken uyarı verir. En zayıf ama bazen tek seçenek.

Örnekler:

Geri vites sesi
Akü zayıfken uyarı lambası
Yazılımda otomatik kaydetme hatırlatması

Uyarı var ama kişi görmezden gelebilir. Bu yüzden önleme ve tespit tiplerinden daha az güvenilir.

Poka-Yoke Örnekleri

Günlük Hayattan

Mikrodalgda kapak sensörü. Kapak açıkken çalışmaz. Radyasyona maruz kalmak imkansız.

ATM kartı önce alınır. Para çekmeden önce kartı almanız gerekir. Kart unutma riski yok.

Otomobil yakıt deposu. Benzin ve dizel araçların yakıt ağızları farklı boyutta. Yanlış yakıt koyma riski azalır.

Üç uçlu fiş. Topraklı fiş ters takılamaz. Elektrik çarpması riski azalır.

Üretimden

Montaj fikstürleri. Parça sadece doğru pozisyonda oturur. Ters montaj mümkün değil.

Renk kodlu kablolar. Hangi kablo nereye gidecek belli. Yanlış bağlantı riski az.

Sayaçlı vida besleme. Vidalar sayılarak verilir. Eksik vida riski yok.

Şablon ve kalıplar. Parça şablona sığmazsa hatalı demek. Görsel kontrol kolay.

Yazılımdan

Form validasyonu. E-posta formatı yanlışsa gönderilmez.

Otomatik tamamlama. Yazım hatası riski azalır.

Sürüm kontrolü. Yanlışlıkla üzerine yazma engellenir.

Birim dönüşüm uyarısı. Farklı birimler karıştırılınca uyarı.

Poka-Yoke Tasarım Prensipleri

1. Kaynakta Önle

Hata oluştuktan sonra tespit etmek yerine, oluşmasını engelleyin.

Kötü: Montaj sonrası test et, hatalıysa ayır. İyi: Montaj sırasında hata yapmayı imkansız kıl.

2. Basit Tut

Karmaşık poka-yoke bozulur, atlanır, görmezden gelinir. Basit çözümler daha güvenilir.

Mekanik çözümler elektronikten daha güvenilir. Elektronik çözümler yazılımdan daha güvenilir. Mümkünse en basit çözümü tercih edin.

3. Ucuz Tut

Pahalı poka-yoke uygulanamayabilir. Düşük maliyetli çözümler yaygınlaşır.

Bir plastik parça, bir pin, bir renk etiketi... Bazen en basit çözümler en etkili.

4. Anında Geri Bildirim

Hata olduğunda anında bilgilendir. Gecikme kabul edilemez.

Sesli uyarı, ışıklı sinyal, mekanik kilitleme... Operatör hemen bilmeli.

5. İnsan Faktörünü Düşün

İnsanların yorulacağını, dikkatinin dağılacağını, acele edeceğini varsayın. Sistemi buna göre tasarlayın.

"Dikkatli olsaydı yapmazdı" diye düşünmeyin. Dikkatli olmak her zaman mümkün değil.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

Poka-Yoke Uygulama Adımları

Adım 1: Hata Analizi

Hangi hatalar oluyor? Ne sıklıkla? Etkileri ne?

Pareto analizi yapın. En sık veya en etkili hatalara odaklanın. Her şeyi aynı anda çözemezsiniz.

Adım 2: Kök Neden

Hata neden oluyor? 5 Neden analizi yapın.

Örnek:

Neden hatalı? → Ters takılmış
Neden ters takılmış? → Operatör fark etmemiş
Neden fark etmemiş? → Sağ-sol parça aynı görünüyor
Neden aynı görünüyor? → Tasarımda fark yok

Kök neden: Parçalar ayırt edilemiyor.

Adım 3: Çözüm Geliştirme

Kök nedeni ortadan kaldıracak poka-yoke tasarlayın.

Yukarıdaki örnek için:

Parçaları farklı renk yap (görsel)
Parçaları farklı şekil yap (fiziksel)
Fikstür kullan, yanlış parça sığmasın

Adım 4: Test

Poka-yoke gerçekten çalışıyor mu? Hata yapmayı deneyin. Sistem engelliyor mu?

Adım 5: Standartlaştırma

Çalışıyorsa standart haline getirin. Dokümante edin. Benzer durumlara yaygınlaştırın.

Poka-Yoke ve Diğer Araçlar

5 Neden — Kök neden analizi için FMEA — Potansiyel hata modlarını belirlemek için Kaizen — Sürekli iyileştirme için Standart iş — Poka-yoke'yi sürdürmek için

Poka-Yoke'nin Sınırları

Her sorun poka-yoke ile çözülemez. Bazı sınırlamalar:

Maliyet. Bazı poka-yoke çözümleri pahalı olabilir. Fayda-maliyet analizi gerekir.

Karmaşıklık. Bazı süreçler çok karmaşık. Her adıma poka-yoke koymak pratik olmayabilir.

Yanlış güvenlik hissi. Poka-yoke var diye dikkat azalmamalı. Tüm hatalar önlenemez.

Sabotaj. Kasıtlı kötü niyete karşı poka-yoke korumaz.

Sonuç

Poka-yoke basit ama güçlü bir kavram. Hatayı insana bırakmak yerine, sisteme yerleştirmek.

Her hata bir öğrenme fırsatı. "Neden bu hata oldu?" sorusunu sorduğunuzda, cevap genellikle bir poka-yoke fırsatı.

Çevrenizdeki poka-yoke örneklerine dikkat edin. USB portu, kapı kolu, musluk, kahve makinesi... Her yerde göreceksiniz.

Ve kendi işinizde de düşünün: Hangi hatalar tekrarlıyor? Bunları nasıl fiziksel olarak önleyebilirim?

Sıkça Sorulan Sorular

Poka-yoke sadece üretim için mi?

Hayır. Üretimde doğdu ama her alanda uygulanabilir. Yazılım, hizmet, sağlık, perakende... Hata olan her yerde poka-yoke uygulanabilir.

Poka-yoke ile foolproof aynı mı?

Benzer kavramlar ama poka-yoke daha sistematik. Foolproof "aptal geçirmez" anlamına geliyor, biraz olumsuz bir çağrışım var. Poka-yoke daha nötr ve yapıcı.

En iyi poka-yoke türü hangisi?

Önleme tipi en güçlü. Hata oluşamıyor. Ama her zaman mümkün değil. O zaman tespit tipi kullanılır. Uyarı tipi son çare.

Poka-yoke pahalı mı?

Genellikle hayır. En iyi poka-yoke çözümleri basit ve ucuz. Bir plastik parça, bir pin, bir renk... Bazen sıfır maliyetli tasarım değişiklikleri yeterli.