AQL Nedir?

Bir tedarikçiden 10.000 parça geldi. Hepsini tek tek kontrol etmek hem pratik değil hem de ekonomik olarak anlamsız. Peki kaç tanesini kontrol ederseniz partinin kalitesi hakkında güvenilir bir karar verebilirsiniz? Ve kaç hatalı çıkarsa partiyi kabul eder, kaç hatalı çıkarsa reddedersiniz?

AQL sistemi tam da bu soruları cevaplar.

AQL (Acceptable Quality Level), Türkçesiyle "Kabul Edilebilir Kalite Seviyesi", bir parti içindeki maksimum hatalı ürün yüzdesini ifade eder. Bu oran, partinin sürekli kontrol altında kabul edilebilir bulunduğu en yüksek hata oranıdır. Önemli bir nokta: AQL, partide o kadar hata "olmasını istediğimiz" anlamına gelmez. AQL, o seviyedeki hata oranına sahip partilerin yüksek olasılıkla kabul edileceği istatistiksel bir eşik değerdir.

AQL sistemi ISO 2859-1 (ANSI/ASQ Z1.4 olarak da bilinen) standardına dayanır ve dünya genelinde en yaygın kullanılan örnekleme muayenesi sistemidir. Giriş kontrolünden proses içi kontrole, son kontrolden sevkiyat öncesi denetime kadar her aşamada kullanılır.

Otomotivden tekstile, elektronikten gıdaya kadar hemen her üretim sektöründe kalite kontrol faaliyetlerinin temel aracıdır.

Kabul Örneklemesi Neden Gerekli?

%100 kontrol yapılması her zaman mümkün değildir. Bunun birkaç somut nedeni var:

Yıkıcı testler: Bazı testlerde ürün kullanılamaz hale gelir. Bir ampulün ömür testini, bir vidalı bağlantı elemanının çekme testini veya bir gıda ürününün mikrobiyolojik analizini düşünün. Her birimi test ederseniz satacak ürün kalmaz.

Maliyet ve zaman: 50.000 parçalık bir partinin her birimini ölçmek, işgücü ve zaman açısından kabul edilemez maliyetler yaratır. Özellikle seri üretimde bu pratik olarak mümkün değildir.

%100 kontrol bile %100 etkili değildir: Bu, kalite profesyonellerinin çoğunun bildiği ama az konuşulan bir gerçektir. Tekrarlayan kontrol işlemlerinde operatör yorgunluğu ve dikkat dağınıklığı kaçınılmazdır. Araştırmalar, monoton görsel kontrol işlemlerinde hata yakalama oranının %80'in altına düşebildiğini göstermektedir. Yani her birimi kontrol etseniz bile bazı hatalılar geçer.

Çözüm: Kabul örneklemesi. Partiden istatistiksel olarak anlamlı bir numune alıp, bu numunenin sonuçlarına göre tüm parti hakkında kabul veya ret kararı vermek. Bu, hem üretici hem de tüketici için bilinen bir risk seviyesi sağlar. Üretici iyi partilerinin reddedilme olasılığını bilir (üretici riski, alfa). Tüketici de kötü bir partiyi kabul etme olasılığını bilir (tüketici riski, beta).

AQL Nasıl Çalışır?

AQL sistemini anlamak için birkaç temel kavramı bilmeniz gerekiyor:

Temel Kavramlar

Kavram	Tanım
Parti (Lot)	Kontrole sunulan ürün grubu. Aynı koşullarda, aynı zamanda üretilmiş homojen bir küme.
Numune (Sample)	Partiden rastgele seçilen alt küme. Karar bu numune üzerinden verilir.
Numune büyüklüğü (n)	Kontrol edilecek numune sayısı. AQL tablosundan belirlenir.
Kabul sayısı (Ac)	Bu sayıya kadar (dahil) hatalı birim çıkarsa parti kabul edilir.
Ret sayısı (Re)	Bu sayıya ulaşılırsa parti reddedilir. Genellikle Ac + 1'dir.
AQL değeri	Kabul edilebilir hata oranı, yüzde olarak. Genellikle 0,065 ile 6,5 arasında değişir.

Mantık Nasıl İşliyor?

Diyelim ki AQL = 2,5 olarak belirlendi. Bu, partideki hatalı ürün oranı %2,5 veya altında olan partilerin büyük çoğunluğunun (yaklaşık %95 olasılıkla) kabul edileceği anlamına gelir. Hata oranı arttıkça kabul olasılığı düşer. AQL'nin birkaç katı hata oranına sahip partilerde kabul olasılığı çok düşük olur.

Burada kritik bir nokta var: AQL, parti bazında bir karar mekanizmasıdır. Bireysel ürün kalitesini garanti etmez. AQL 2,5 demek, "kabul edilen her partide tam %2,5 hatalı var" demek değildir. Gerçek hata oranı bundan çok daha düşük de olabilir, yüksek de.

AQL Tabloları Nasıl Okunur?

AQL uygulamasının pratik kısmı iki ana tablodan oluşur. ISO 2859-1 standardında bu tablolar detaylı olarak verilmiştir.

Tablo 1: Numune Büyüklüğü Kod Harfi

Bu tablo, parti büyüklüğüne ve kontrol seviyesine göre bir kod harfi verir.

Parti Büyüklüğü	Özel Seviye S-1	Özel Seviye S-2	Genel Seviye I	Genel Seviye II	Genel Seviye III
2 - 8	A	A	A	A	B
9 - 15	A	A	A	B	C
16 - 25	A	B	B	C	D
26 - 50	A	B	C	D	E
51 - 90	B	B	C	E	F
91 - 150	B	B	D	F	G
151 - 280	B	C	E	G	H
281 - 500	B	C	E	H	J
501 - 1.200	C	C	F	J	K
1.201 - 3.200	C	D	G	K	L
3.201 - 10.000	C	D	G	L	M
10.001 - 35.000	C	D	H	M	N
35.001 - 150.000	D	E	J	N	P
150.001 - 500.000	D	E	K	P	Q
500.001 ve üzeri	D	E	K	Q	R

Genel Kontrol Seviyesi II çoğu durumda standart olarak kullanılır. Başka bir gereksinim belirtilmediyse bu seviye uygulanır.

Tablo 2: Tekli Örnekleme Planı (Normal Kontrol)

Kod harfini bulduktan sonra bu tabloya geçilir. Tablonun sol sütununda kod harfi, üst satırında AQL değerleri yer alır. Kesişim noktasında numune büyüklüğü (n), kabul sayısı (Ac) ve ret sayısı (Re) bulunur.

Somut Bir Uygulama Örneği

Senaryo: Tedarikçinizden 5.000 adet conta geldi. Kabul edilebilir kalite seviyesi AQL = 2,5 olarak belirlenmiş. Genel Kontrol Seviyesi II uygulanacak.

Adım 1 — Kod harfini bulun: Parti büyüklüğü 5.000, bu 3.201 - 10.000 aralığına düşüyor. Genel Seviye II sütununa bakıyoruz. Kod harfi: L

Adım 2 — Örnekleme planını bulun: Tablo 2'de L satırına gidiyoruz. AQL = 2,5 sütunu ile kesişime bakıyoruz.

Numune büyüklüğü (n): 200
Kabul sayısı (Ac): 10
Ret sayısı (Re): 11

Adım 3 — Uygulama: 5.000 contalık partiden rastgele 200 adet seçin. Her birini kontrol edin.

10 veya daha az hatalı bulursanız: Partiyi kabul edin.
11 veya daha fazla hatalı bulursanız: Partiyi reddedin.

Bu kadar. Sistem karmaşık görünür ama uygulama iki tabloya bakmaktan ibarettir.

Kontrol Seviyeleri

ISO 2859-1 standardı yedi farklı kontrol seviyesi tanımlar. Bunların her biri farklı durumlar için tasarlanmıştır.

Genel Kontrol Seviyeleri

Genel Seviye I: Standart seviyeye göre daha küçük numune büyüklüğü gerektirir. Ayrım gücü daha düşüktür — yani iyi partiyle kötü partiyi ayırt etme kapasitesi azalır. Düşük riskli ürünlerde veya kontrol maliyetinin yüksek olduğu durumlarda tercih edilir.

Genel Seviye II: Standart seviye. Aksi belirtilmedikçe bu seviye kullanılır. Çoğu endüstriyel uygulama için yeterli ayrım gücü sağlar. AQL denilince akla ilk gelen budur.

Genel Seviye III: Daha büyük numune, daha yüksek ayrım gücü. Kritik ürünlerde, yüksek riskli durumlarda veya tedarikçi geçmişi zayıf olduğunda tercih edilir. Daha fazla kontrol maliyeti anlamına gelir ama daha kesin kararlar verir.

Özel Kontrol Seviyeleri (S-1, S-2, S-3, S-4)

Çok küçük numune büyüklükleri gerektiren özel durumlar için tasarlanmıştır:

Yıkıcı testler: Test sonucunda ürün kullanılamaz hale geliyorsa
Çok pahalı ürünler: Her bir numunenin kontrol maliyeti yüksekse
Uzun süreli testler: Her birimin testi saatler veya günler alıyorsa

Özel seviyelerde numune çok küçük olduğu için ayrım gücü düşüktür. Bu bilinçli bir tercih olmalıdır.

Normal, Sıkı ve Gevşek Kontrol

AQL sistemi statik değildir. Tedarikçi performansına göre kontrol yoğunluğu dinamik olarak değişir. Bu geçiş kuralları (switching rules) sistemin en güçlü özelliklerinden biridir.

Normal Kontrol

Her zaman başlangıç noktasıdır. Yeni bir tedarikçi veya yeni bir ürünle çalışmaya başladığınızda normal kontrolle başlarsınız.

Sıkı (Tightened) Kontrole Geçiş

Aşağıdaki koşul sağlandığında normal kontrolden sıkı kontrole geçilir:

Art arda 5 partiden 2 tanesi reddedildiğinde sıkı kontrol başlar.

Sıkı kontrolde aynı numune büyüklüğü kullanılır ama kabul sayısı (Ac) düşer. Yani aynı sayıda numune kontrol edilir ama daha az hatalıya izin verilir. Parti kabul etmek zorlaşır.

Sıkı kontrolde art arda 5 parti kabul edilirse normal kontrole geri dönülür. Ancak sıkı kontrolde art arda 5 parti reddedilirse kontrol durdurulur ve tedarikçiden kalite iyileştirmesi talep edilir.

Gevşek (Reduced) Kontrole Geçiş

Aşağıdaki koşulların hepsi sağlandığında gevşek kontrole geçilebilir:

Art arda 10 parti normal kontrolde kabul edilmiş olmalı
Bu 10 partideki toplam hatalı sayısı, ilgili limit sayısının altında olmalı
Üretim stabil ve sürekli olmalı
Yetkili kişi gevşek kontrole geçişi onaylamalı

Gevşek kontrolde numune büyüklüğü düşer (genellikle normalin yaklaşık 2/5'i). Kontrol maliyeti azalır. Ancak herhangi bir parti reddedilirse veya üretim düzensizleşirse hemen normal kontrole dönülür.

Bu Sistem Neden Akıllıca?

Geçiş kuralları, iyi tedarikçileri ödüllendirir ve kötü tedarikçileri cezalandırır:

Kalitesi tutarlı olan tedarikçi → daha az kontrol → daha düşük maliyet
Kalitesi bozulan tedarikçi → daha sıkı kontrol → parti reddi → iyileştirme baskısı

Bu dinamik yapı, AQL sistemini basit bir "kontrol et ve karar ver" mekanizmasının ötesine taşır.

Size Uygun Eğitimi Bulun

Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?

AQL Değeri Nasıl Belirlenir?

AQL değerinin seçimi en kritik adımlardan biridir. Doğru AQL belirlenmezse ya gereksiz yere çok parti reddedilir ya da kalitesiz ürünler kabul edilir.

Hata Türüne Göre AQL Değerleri

Hatalar genellikle üç kategoriye ayrılır ve her biri için farklı AQL değerleri belirlenir:

Kritik hatalar — AQL: 0 veya 0,065 Kullanıcı güvenliğini tehdit eden veya yasal düzenlemelere aykırı hatalar. Bir tıbbi cihazda sterilite bozukluğu, bir elektrikli üründe izolasyon hatası, bir otomotiv parçasında çatlak gibi. Kritik hatalarda genellikle sıfır tolerans uygulanır.

Büyük (Major) hatalar — AQL: 0,65 veya 1,0 Ürünün fonksiyonunu etkileyen, kullanım amacını bozan hatalar. Bir makinenin çalışmaması, bir montaj parçasının uymaması, bir elektronik kartın fonksiyon hatası vermesi gibi. Bu hataları müşteri fark eder ve ürünü kullanamaz.

Küçük (Minor) hatalar — AQL: 2,5 veya 4,0 Kozmetik hatalar veya fonksiyonu etkilemeyen uygunsuzluklar. Küçük yüzey çizikleri, renk tonu farklılıkları, etiket yerleşimi gibi. Müşteri fark edebilir ama ürünü kullanabilir.

Belirlenme Süreci

AQL değeri genellikle müşteri ile tedarikçi arasında yapılan anlaşmayla belirlenir. Bu süreçte şunlar dikkate alınır:

Ürün kritikliği: Ürün ne kadar kritikse AQL o kadar düşük
Müşteri gereksinimleri: Bazı müşteriler (özellikle otomotiv ve havacılık) AQL değerlerini spesifik olarak belirler
Sektör standartları: Bazı sektörlerde genel kabul görmüş AQL değerleri vardır
Maliyet-fayda dengesi: Çok düşük AQL, çok büyük numune ve yüksek maliyet demektir
Tedarikçi yeterliliği: Tedarikçinin proses yeterliliği (Cp/Cpk değerleri) AQL belirlemede yol göstericidir

Bir kontrol planı hazırlarken, her kontrol noktası için AQL değerinin de belirtilmesi iyi bir uygulamadır.

Giriş Kontrolünde AQL Uygulaması

Giriş kontrolü, AQL'nin en yaygın kullanıldığı alandır. Bir kalite kontrol sorumlusu olarak giriş kontrolünde AQL'yi nasıl uygulayacağınızı bilmeniz gerekir.

Uygulama Adımları

Parti büyüklüğünü belirleyin: Sevk irsaliyesinden veya gelen malzeme bilgisinden parti adedini tespit edin.
AQL değerini kontrol edin: Kalite anlaşmasında, kontrol planında veya müşteri spesifikasyonunda belirtilen AQL değerini bulun.
Kontrol seviyesini belirleyin: Aksi belirtilmedikçe Genel Seviye II kullanın.
Kod harfini bulun: Tablo 1'den parti büyüklüğü ve kontrol seviyesine göre kod harfini tespit edin.
Örnekleme planını bulun: Tablo 2'den numune büyüklüğü, Ac ve Re değerlerini belirleyin.
Rastgele numune alın: Partinin farklı yerlerinden, farklı kutularından rastgele seçim yapın. Sadece üstteki veya kolay ulaşılanları almayın.
Kontrol edin ve karar verin: Hatalı sayısını Ac ve Re değerleriyle karşılaştırarak partiyi kabul veya reddedin.
Kayıt tutun: Sonuçları kaydedin. Bu kayıtlar, geçiş kurallarının uygulanması ve tedarikçi performans izleme için gereklidir.

Dikkat Edilmesi Gerekenler

Numune seçimi rastgele olmalı. Kolaylık örneklemesi (sadece üsttekiler) güvenilir sonuç vermez.
Hatalı tanımı önceden net olmalı. Neyin hatalı neyin kabul edilebilir olduğu muğlak olmamalı.
Reddedilen partiler için prosedür belirlenmiş olmalı: İade mi, ayıklama mı, ek kontrol mü?
Geçiş kurallarını takip edin. Normal-sıkı-gevşek kontrol geçişlerini elle veya yazılımla takip edin.

AQL'nin Sınırları ve Modern Yaklaşımlar

AQL sistemi güçlü bir araçtır ama sınırlarını bilmek de önemlidir.

Parti bazında karar verir, birim bazında garanti vermez. AQL 2,5 ile kabul edilen bir partide sıfır hatalı da olabilir, birkaç hatalı da. Sistem, uzun vadede ortalama kaliteyi kontrol altında tutar.

Proses iyileştirme aracı değildir. AQL, hatalı ürünleri tespit eder ama neden hatalı olduklarını söylemez. Kök neden analizi ve proses iyileştirme için SPC (İstatistiksel Proses Kontrol), Pareto analizi ve problem çözme teknikleri kullanılmalıdır.

Her zaman yanlış karar riski vardır. Örnekleme doğası gereği belirsizlik içerir:

Üretici riski (alfa): İyi bir parti yanlışlıkla reddedilebilir
Tüketici riski (beta): Kötü bir parti yanlışlıkla kabul edilebilir

AQL sistemi bu riskleri minimize eder ama ortadan kaldırmaz.

Modern eğilim: Günümüzde pek çok sektör, muayeneye dayalı kalite kontrolden proses kontrolüne geçiş yapmaktadır. Tedarikçinin proses yeterliliği (Cpk) yeterince yüksekse, giriş kontrolü azaltılabilir veya kaldırılabilir. ISO 9001 ve IATF 16949 gibi kalite yönetim sistemi standartları da bu yönde teşvik etmektedir. Ancak bu, AQL'nin artık gereksiz olduğu anlamına gelmez. Özellikle yeni tedarikçiler, yeni ürünler ve yüksek riskli durumlar için AQL hala vazgeçilmez bir araçtır.

İlgili Konular

AQL ve kabul örneklemesi, kalite yönetiminin geniş bir ekosisteminin parçasıdır. Konuyu derinleştirmek ve ilgili alanlarda bilgi edinmek için aşağıdaki kaynaklara göz atabilirsiniz:

Sık Sorulan Sorular

AQL 2,5, partide %2,5 oranına kadar hatalı ürün içeren partilerin yüksek olasılıkla kabul edileceği anlamına gelir. Kabul edilen her partide tam %2,5 hatalı olduğu anlamına gelmez. Gerçek hata oranı bundan çok düşük de olabilir.

Duruma bağlıdır. Teorik olarak %100 kontrol daha güvenilir gibi görünür. Ancak pratik uygulamada, monoton kontrol işlemlerinde operatör dikkati düşer ve hata yakalama oranı azalır. AQL tabanlı örnekleme, istatistiksel olarak kontrollü bir risk seviyesi sunar ve birçok durumda %100 kontrolle karşılaştırılabilir sonuçlar verir. Ayrıca maliyet ve zaman açısından çok daha verimlidir.

AQL tablolarında bazen belirli AQL ve kod harfi kombinasyonları için ok işaretleri görürsünüz. Aşağı ok, bir alt satırdaki planı kullanmanız gerektiğini; yukarı ok, bir üst satırdaki planı kullanmanız gerektiğini gösterir. Genellikle çok küçük numunelerde düşük AQL değerleri veya çok büyük numunelerde yüksek AQL değerleri için geçerlidir.

Pratikte genellikle aynı numune üzerinde birden fazla AQL uygulanır. Örneğin 200 numuneden oluşan bir set için kritik hatalar AQL 0, büyük hatalar AQL 1,0, küçük hatalar AQL 2,5 olarak uygulanabilir. Her hata türü için ayrı Ac ve Re değerleri belirlenir ve her biri bağımsız değerlendirilir. Herhangi bir kategoride ret kararı çıkarsa parti reddedilir.