PED Nedir? Basınçlı Ekipmanlar Direktifi ve EN 13445/EN 13480 Rehberi
PED (Pressure Equipment Directive – Basınçlı Ekipmanlar Direktifi), Avrupa Birliği'nde basınçlı ekipmanların tasarım, imalat ve uygunluk değerlendirmesini düzenleyen temel yasal çerçevedir. Güncel versiyonu 2014/68/EU olan bu direktif, AB pazarına sunulan basınçlı kaplar, boru hatları, güvenlik aksesuarları ve basınçlı donanımların CE işaretlemesi ile piyasaya arz edilmesini zorunlu kılar.
PED ile birlikte uygulanan EN 13445 (basınçlı kaplar) ve EN 13480 (metalik endüstriyel boru hatları) standartları, Avrupa endüstrisinin basınçlı ekipman tasarım ve imalat referanslarıdır.
PED 2014/68/EU – Genel Çerçeve
Kapsam
PED, aşağıdaki ekipmanları kapsar:
- Basınçlı Kaplar: Tanklar, reaktörler, kolonlar, eşanjörler
- Boru Hatları: Proses ve güç boru hatları, bağlantı elemanları
- Güvenlik Aksesuarları: Emniyet vanaları, patlama diskleri
- Basınçlı Donanımlar: Birden fazla basınçlı ekipmanın bir araya getirildiği sistemler
Kapsam Dışı
- 0.5 bar'ın altındaki basınçlar
- Taşıma amaçlı basınçlı ekipmanlar (TPED kapsar)
- Nükleer ekipmanlar
- Deniz gemileri ve askeri ekipmanlar
Temel Güvenlik Gereksinimleri (ESR)
PED Ek I'de belirtilen Temel Güvenlik Gereksinimleri:
- Tasarım: Tüm yüklemelerin (basınç, sıcaklık, rüzgâr, deprem) dikkate alınması
- Malzeme: Yeterli mekanik özellikler, korozyon direnci, kaynaklanabilirlik
- İmalat: Kaynak prosedürlerinin ve kaynakçıların onaylanması
- Muayene ve Test: NDT ve final basınç testi gereksinimleri
- İşaretleme ve Dokümantasyon: CE işareti, plaka bilgileri, kullanım kılavuzu
PED Ekipman Kategorileri
PED, basınçlı ekipmanları tehlike seviyesine göre 4 kategoriye ayırır:
| Kategori | Risk Seviyesi | Uygunluk Değerlendirme |
|---|---|---|
| Kategori I | Düşük | Modül A (iç üretim kontrolü) |
| Kategori II | Orta-düşük | Modül A2, D1 veya E1 |
| Kategori III | Orta-yüksek | Modül B+D, B+F, G veya H |
| Kategori IV | Yüksek | Modül B+D, B+F, G veya H1 |
Kategori Belirleme
Kategori, aşağıdaki parametrelere göre belirlenir:
- Ekipman türü: Kap mı, boru hattı mı?
- Akışkan grubu: Grup 1 (tehlikeli) veya Grup 2 (tehlikesiz)
- Akışkan durumu: Gaz mı, sıvı mı?
- Hacim (V) veya Nominal çap (DN) ve Maksimum izin verilen basınç (PS)
PED Ek II'deki grafikler ve tablolar, bu parametrelere göre kategoriyi belirler.
Uygunluk Değerlendirme Modülleri
| Modül | Açıklama |
|---|---|
| A | İç üretim kontrolü (Kategori I) |
| A2 | İç üretim kontrolü + final muayene |
| B | AB tip incelemesi (Notified Body onayı) |
| D | Üretim kalite güvencesi |
| F | Ürün doğrulaması (her ürün muayenesi) |
| G | Birim doğrulaması (tek seferlik üretim) |
| H/H1 | Tam kalite güvencesi |
EN 13445 – Ateşle Temas Etmeyen Basınçlı Kaplar
EN 13445, PED kapsamında basınçlı kap tasarımı için kullanılan harmonize Avrupa standardıdır. 8 ana bölümden oluşur:
Bölümler
| Bölüm | Kapsam |
|---|---|
| EN 13445-1 | Genel |
| EN 13445-2 | Malzemeler |
| EN 13445-3 | Tasarım |
| EN 13445-4 | İmalat |
| EN 13445-5 | Muayene ve test |
| EN 13445-6 | Küresel ve konik bölümlerin tasarımı |
| EN 13445-8 | Ek gereksinimler (alüminyum ve alaşımları) |
| EN 13445-10 | Ek gereksinimler (nikel alaşımları) |
Tasarım Yaklaşımları
EN 13445-3 iki temel tasarım yaklaşımı sunar:
- DBF (Design by Formulae): Formül tabanlı yaklaşım, ASME Div.1'e benzer
- DBA (Design by Analysis): Analitik yaklaşım, FEA destekli, ASME Div.2'ye benzer
EN 13445 vs ASME Section VIII
| Özellik | EN 13445 | ASME Section VIII Div.1 |
|---|---|---|
| Bölge | Avrupa (CE) | ABD/Küresel (U Stamp) |
| Tasarım | DBF + DBA seçeneği | Formül tabanlı (Div.1) |
| Malzeme | EN standartları | ASTM/ASME standartları |
| Yorulma Analizi | Zorunlu (bazı durumlarda) | Opsiyonel |
| Kaynak Verimliliği | 0.85-1.0 | 0.65-1.0 |
| Basınç Testi | 1.43× tasarım basıncı | 1.3× tasarım basıncı |
EN 13480 – Metalik Endüstriyel Boru Hatları
EN 13480, endüstriyel metalik boru hatlarının tasarım, imalat, montaj, muayene ve test kurallarını belirleyen harmonize Avrupa standardıdır.
Bölümler
| Bölüm | Kapsam |
|---|---|
| EN 13480-1 | Genel |
| EN 13480-2 | Malzemeler |
| EN 13480-3 | Tasarım ve hesap |
| EN 13480-4 | İmalat ve montaj |
| EN 13480-5 | Muayene ve test |
| EN 13480-6 | Ek gereksinimler (yeraltı boru hatları) |
| EN 13480-8 | Alüminyum ve alaşımları için ek gereksinimler |
Temel Özellikler
- Sıcaklık Aralığı: -196°C ile metalik sınıra kadar
- Basınç: DN'den bağımsız, tüm basınç seviyeleri
- Malzemeler: Çelik, paslanmaz çelik, nikel alaşımları, alüminyum
- Kaynak: EN ISO 15614 serisi kaynak prosedür kalifikasyonu
EN 13480 vs ASME B31.3
| Özellik | EN 13480 | ASME B31.3 |
|---|---|---|
| Bölge | Avrupa (CE/PED) | ABD/Küresel |
| Akışkan Sınıflandırma | PED Grup 1/2 | Kategori D/Normal/M |
| Kaynak Standartları | EN ISO 15614 | ASME Section IX |
| NDT Gereksinimleri | EN ISO 17635 tabanlı | ASME Section V tabanlı |
| Basınç Testi | 1.43× tasarım basıncı | 1.5× tasarım basıncı |
| Stress Analizi | EN 13480-3 | ASME B31.3 Chapter II |
Size Uygun Eğitimi Bulun
Bireysel mi yoksa kurumsal mı eğitim arıyorsunuz?
CE İşaretlemesi Süreci
PED Kapsamında CE İşaretlemesi Adımları
- Kategori Belirleme: Ekipman parametrelerine göre PED kategorisi
- Uygunluk Yolu Seçimi: Harmonize standart (EN 13445/EN 13480) veya PED ESR'lere doğrudan uyum
- Tasarım ve Hesap: Seçilen standarda göre tasarım dokümanlarının hazırlanması
- Malzeme Tedariki: EN 10204 tip 3.1/3.2 malzeme sertifikaları
- İmalat: Onaylı kaynak prosedürleri ve kaynakçılarla üretim
- Muayene ve Test: NDT ve hidrostatik basınç testi
- Notified Body Denetimi: Kategori II+ için onaylanmış kuruluş değerlendirmesi
- Teknik Dosya: Tüm dokümantasyonun derlenmesi
- AB Uygunluk Beyanı: Üreticinin uygunluk beyanını imzalaması
- CE İşaretlemesi: Ürün üzerine CE işareti ve NB numarası
Notified Body (Onaylanmış Kuruluş)
Kategori II ve üzeri ekipmanlar için bağımsız bir Notified Body'nin devreye girmesi zorunludur. Türkiye'de TSE, TÜV ve Bureau Veritas gibi kuruluşlar PED kapsamında Notified Body olarak faaliyet gösterir.
PED ve ASME: Birlikte Uygulanması
Birçok uluslararası projede hem PED/CE hem de ASME/U Stamp sertifikasyonu istenir. Bu durumda:
- Dual Certification: Ekipman her iki koda da uygun tasarlanır
- Malzeme: Hem EN hem ASTM spesifikasyonlarını karşılayan malzeme seçilir
- Kaynak: Hem EN ISO 15614 hem ASME Section IX'a uygun prosedürler
- NDT: Her iki kodun gereksinimlerini karşılayan muayene planı
- Test: Daha yüksek olan test basıncı uygulanır
Kariyer Fırsatları
PED/EN Bilgisi Gerektiren Pozisyonlar
- Basınçlı Kap Tasarım Mühendisi: EN 13445 hesapları, FEA analizi
- Boru Hattı Mühendisi: EN 13480 tasarım, stress analizi
- Kalite Mühendisi: PED uygunluk değerlendirme, Notified Body koordinasyonu
- Kaynak Mühendisi: EN ISO 15614 prosedür kalifikasyonu
- CE İşaretleme Uzmanı: Teknik dosya hazırlama, uygunluk beyanı
- Proje Mühendisi: Uluslararası projeler, dual certification
Sıkça Sorulan Sorular
PED hangi ülkelerde geçerlidir?
PED, tüm AB ve AEA ülkelerinde yasal zorunluluktur. Türkiye, 2016 yılından itibaren PED'i (Basınçlı Ekipmanlar Yönetmeliği olarak) iç hukuka aktarmıştır. AB'ye ihracat yapan tüm ülkelerdeki üreticiler PED'e uymak zorundadır.
EN 13445 mi yoksa ASME Section VIII mi kullanmalıyım?
Hedef pazar belirleyicidir. AB pazarı için EN 13445 + CE işaretlemesi, ABD/Kanada için ASME Section VIII + U Stamp gereklidir. Uluslararası projeler için dual certification en güvenli yoldur. Avrupa'da EN 13445 kullanımı giderek artmakta, ancak ASME hâlâ küresel projelerde tercih edilmektedir.
PED Kategori I ekipmanlarda Notified Body gerekli mi?
Hayır, Kategori I ekipmanlar için Notified Body zorunlu değildir. Üretici, iç üretim kontrolü (Modül A) ile kendi uygunluk değerlendirmesini yapabilir. Ancak Kategori II ve üzerinde Notified Body katılımı zorunludur.
EN 13480 ile EN 13445 arasındaki ilişki nedir?
Her ikisi de PED kapsamında harmonize standartlardır. EN 13445 basınçlı kapları, EN 13480 boru hatlarını kapsar. Malzeme gereksinimleri ve kaynak kuralları benzerdir ancak tasarım hesap yöntemleri farklıdır. Bir proses tesisinde genellikle her iki standart da birlikte uygulanır.
Sonuç
PED 2014/68/EU, AB basınçlı ekipman pazarının temel yasal çerçevesidir. EN 13445 ve EN 13480 standartları, PED'in teknik gereksinimlerini karşılamak için kullanılan harmonize standartlardır. Bu standartlara hâkim mühendisler, Avrupa ve uluslararası projelerde kritik öneme sahiptir.
Acadezone'un mühendislik sertifika programları ile PED, EN 13445 ve EN 13480 standartları konusunda uzmanlaşabilir, basınçlı ekipman tasarım ve imalat alanında kariyerinizi güçlendirebilirsiniz.
